Bivši zatvorenik ustaškog logora Jasenovac i dugogodišnji predsjednik banjalučkog Udruženja logoraša Drugog svjetskog rata Dobrila Kukolj preminula je danas u Banjaluci u 94. godini, rečeno je u ovom udruženju.

Kukoljeva je rođena 30. jula 1932. godine u selu Međeđi kod Kozarske Dubice.

Kao desetogodišnja djevojčica odvedena je u ustaški logor Jasenovac u kojem je bila zatvorena tri mjeseca. Ustaše su joj uništile djetinjstvo, život i porodicu.

Cijeli život neumorno je govorila o stradanju srpskog naroda, a dok ju je zdravlje služilo posjećivala je manastir Jasenovac i Spomen-područje Donja Gradina.

Vrijeme komemoracije i sahrane Kukoljeve biće naknadno saopšteno

Integracija kvantnog računarstva i vještačke inteligencije te njena primjena u sistemima sajber zaštite, oblast je koju je u naučnom radu obradio Dragan Korać, vanredni profesor Prirodno-matematičkog fakulteta Univerziteta u Banjaluci, a koji ga je uvrstio među svjetsku elitu naučnika.

Kvantna vještačka inteligencija predstavlja novu paradigmu

Kako ističe profesor Korać, vodeći autor i tvorac ovog istraživačkog rada koji je objavljen kroz Springer Nature i indeksiran u Scopusu, a koji je prihvaćen na međunarodnoj konferenciji “AIR-RES 2026” u Las Vegasu, kvantna vještačka inteligencija predstavlja novu paradigmu u kojoj se principi kvantne mehanike koriste za unapređenje sposobnosti vještačke inteligencije, posebno u obradi informacija, optimizaciji i analizi sistema.

“Poseban fokus stavljen je na činjenicu da bi kvantni računari, zahvaljujući svojoj procesnoj moći, u budućnosti mogli dovesti u pitanje sigurnost današnjih sistema zaštite, uključujući i one koji se oslanjaju na savremene kriptografske mehanizme. U tom kontekstu, rad razmatra i zašto postojeći sigurnosni modeli neće biti dovoljni u kvantnoj eri, kao i potrebu razvoja novih, tzv. kvantnootpornih (postkvantnih) metoda zaštite”, ističe on.

Motiv za istraživanje

Motiv da istražuje ovu oblast, kako kaže u razgovoru za “Nezavisne”, pronalazi u činjenici da se nalazimo na samom početku jedne nove tehnološke epohe koja ima potencijal da redefiniše granice ljudskog znanja i načine na koje razumijemo inteligenciju i računanje.

“Radi se o dvije revolucionarne oblasti savremene nauke, čija integracija otvara prostor za potpuno nove paradigme istraživanja, razmišljanja i inovacija, koja nepovratno transformiše svijet do neslućenih granica. Kvantni računari, zasnovani na principima kvantne mehanike poput Hajzenbergovog principa neodređenosti, omogućavaju postojanje superpozicije stanja, gdje sistem može istovremeno egzistirati u više mogućih ishoda, što je konceptualno nedostižno klasičnim računarima. U tom smislu, kvantno računarstvo predstavlja novu dimenziju procesiranja informacija koji će naslijediti eru silicijuma”, kaže on za “Nezavisne novine”.

Metaforično, kako kaže, kvantna tehnologija se može posmatrati kao vrhunski “supernabildovani” sistem, dok vještačka inteligencija (AI) toj snazi daje superinteligenciju.

Izuzetan potencijal

“Njihova sinergija otvara izuzetan potencijal za rješavanje problema koji su danas izvan domašaja klasičnih računarskih sistema, uz primjenu u svim oblastima društva i nauke. Dakle, riječ je o tehnologijama koje već danas snažno privlače pažnju svjetske naučne zajednice i otvaraju potpuno nove horizonte istraživanja kakvi do sada nisu viđeni. Vještačka inteligencija će, integracijom sa kvantnim tehnologijama, tek dostići svoj puni potencijal”, tvrdi profesor Korać za “Nezavisne novine”.

Kako kaže, važnost kvantne vještačke inteligencije je izuzetna, jer u svojoj suštini mijenja način na koji se dokazuje identitet na internetu i štiti pristup digitalnim sistemima.

Inače, kao što smo ranije pomenuli, rad je prihvaćen na međunarodnoj konferenciji koja spada među najznačajnije globalne događaje u oblasti vještačke inteligencije i koja okuplja više od 65 zemalja.

“U prethodnim izdanjima, konferencija je ugostila najprestižnije stručnjake iz akademske zajednice, industrije i državnih istraživačkih centara, uključujući i istaknute naučnike kao što su prof. Lotfi A. Zadeh, prof. John Holland, prof. Ian Foster, prof. David Patterson i prof. Rajkumar Buyya, koji su dali značajan doprinos razvoju savremenih računarskih i AI sistema”, kaže Korać za “Nezavisne novine”.

Uspjeh i za Banjalučki univerzitet

Sem što je sve ovo lični uspjeh, uspjeh je to i za Banjalučki univerzitet.

“To je potvrda da njegovi istraživači ravnopravno učestvuju u međunarodnim naučnim tokovima i doprinose razvoju ključnih oblasti poput vještačke inteligencije i kvantnih tehnologija. Pored naučnog doprinosa, ovakve objave jačaju međunarodnu prepoznatljivost univerziteta, podižu njegov akademski ugled i otvaraju prostor za nove saradnje, projekte i partnerstva sa vodećim svjetskim institucijama”, ističe on.

Pored profesora Koraća, među autorima ovog istraživanja upisana su i imena Hamida R. Arabnija, emeritus profesora na Univerzitetu u Džordžiji, i profesora Cong Pu sa Državnog univerziteta Oklahome.

Saradnja sa profesorom Hamidom R. Arabnijem

Kako nam priča profesor Korać, njegovo upoznavanje s Arabnijem datira iz perioda odbrane njegove doktorske disertacije, čiji su rezultati privukli njegovu pažnju, a koje je ocijenio izuzetno kvalitetnim i značajnim.

“Saradnja sa profesorom Hamidom R. Arabnijem predstavlja izuzetno vrijedno akademsko iskustvo, s obzirom na njegov status, dugogodišnju ulogu urednika jednog od najprestižnijih časopisa iz oblasti superračunarstva i njegov izuzetan doprinos u oblastima vještačke inteligencije i visokoperformansnog računarstva. Njegovo svrstanje među 2% najuticajnijih naučnika prema rangiranju Stanford University dodatno potvrđuje njegov globalni naučni značaj. Sa druge strane, profesor Cong Pu predstavlja istaknutog predstavnika mlađe generacije istraživača čiji naučni rezultati već sada imaju snažan uticaj u oblasti računarskih nauka i vještačke inteligencije”, ističe on.

Budućnost vještačke inteligencije

Za kraj razgovora, pitali smo profesora Koraća kako vidi budućnost vještačke inteligencije i sajber zaštite u eri kvantnog računarstva.

“Budućnost vještačke inteligencije i sajber zaštite u eri kvantnog računarstva predstavlja ulazak u potpuno novu fazu digitalne evolucije, u kojoj se granice između zaštite i napada sve više brišu. Kvantno računarstvo donosi ogroman iskorak u procesorskoj moći i mogućnost rješavanja izuzetno kompleksnih problema koji su danas nedostižni klasičnim sistemima, dok AI donosi sposobnost učenja, prilagođavanja i donošenja odluka u realnom vremenu. U takvom okruženju sajber zaštita postaje dinamičan i inteligentan sistem koji se kontinuirano razvija i prilagođava novim oblicima prijetnji”, kaže on dodajući da tehnologije koje jačaju sigurnosne mehanizme mogu biti iskorištene i u zlonamjerne svrhe.

“Zbog toga se sajber zaštita u budućnosti može posmatrati kao neprekidna trka inteligencija, u kojoj će prednost imati oni sistemi koji se brže uče, brže prilagođavaju i efikasnije integrišu kvantne i AI mogućnosti u svoju odbranu”, kaže on za “Nezavisne”.

Bosna i Hercegovina se nalazi na dnu tabele među evropskim državama prema BDP-u po glavi stanovnika mjerenom prema paritetu kupovne moći (PPP) sa 24.120 dolara po stanovniku.

Kako su rangirane zemlje regiona prema BDP-u po stanovniku

Slovenija – više od 60.000 dolara
Hrvatska – oko 54.000 dolara
Crna Gora – 36.330 dolara
Srbija – 34.860 dolara
Sjeverna Makedonija – 31.750 dolara
Albanija – 25.250 dolara
BiH – 24.120 dolara
Ovo su podaci International Monetary Funda i platforme Visual Capitalist za 2025. godinu, a BiH zauzima 43. mjesto od ukupno 45 država.

Tako su, prema ovim podacima, samo Ukrajina (22.440 dolara po stanovniku) i Moldavija (21.170 dolara po stanovniku) gore od BiH.

Vrh evropske liste
Na vrhu evropske liste nalazi se Monako sa više od 205.000 dolara BDP-a po stanovniku prema kupovnoj moći, ispred Lihtenštajna (195.370 dolara) i Irske (159.130 dolara).

Među deset najbolje rangiranih evropskih ekonomija nalaze se još Luksemburg (156.720 dolara), Norveška (115.550 dolara), Švajcarska (105.680 dolara), Danska (89.670), Nizozemska (87.770), San Marino (87.140) i Island (82.730).

Gdje su zemlje regiona?

Kada su u pitanju zemlje regiona, Slovenija je najbolje pozicionirana i na ovoj listi je zauzela 24. mjesto sa više od 60.000 dolara po stanovniku, dok je Hrvatska na 27. mjestu sa oko 54.000 dolara. Linker
Crna Gora je na 38. mjestu sa procijenjenih 36.330 dolara po stanovniku, Srbija je na 40. poziciji sa 34.860 dolara po stanovniku.

Sjeverna Makedonija je na 41. mjestu sa 31.750 dolara po stanovniku, a Albanija je ispred Bosne i Hercegovine na 42. mjestu sa 25.250 dolara po stanovniku.

Jedan od najčešće korišćenih pokazatelja ekonomskog standarda
Inače, BDP po glavi stanovnika prema paritetu kupovne moći je jedan od najčešće korišćenih pokazatelja ekonomskog standarda, jer uzima u obzir razlike u cijenama između država i realnu kupovnu moć građana.

Ipak, ekonomisti upozoravaju da ovaj indikator ne prikazuje raspodjelu bogatstva unutar države, niti direktno odražava kvalitet života svih građana.

Velike razlike među evropskim ekonomijama pokazuju da životni standard u Evropi i dalje značajno varira uprkos zajedničkom tržištu i ekonomskim integracijama.

Realni podaci

Predrag Mlinarević, profesor na Ekonomskom fakultetu Univerziteta u Istočnom Sarajevu, rekao je za “Nezavisne novine” da su ovi podaci realni u okviru statističkog obuhvata i pokazuju da je BDP po glavi stanovnika prema paritetu kupovne moći u BiH na svega 35% prosjeka EU, što je za 7 procentnih poena niže od Sjeverne Makedonije i 17 od Srbije.

“Iako realan, ovaj podatak u jednom dijelu treba obazrivo tumačiti imajući u vidu strukture ekonomija zemalja regije. BDP je mjera proizvodne aktivnosti jedne zemlje koji u sebe uključuje sve ono što je proizvedeno na teritoriji jedne zemlje u okviru jedne godine. Sa druge strane, raspodjela BDP-a govori o tome koliko u raspodjeli dohotka učestvuju radnici, vlasnici kapitala i rentijeri. Prosto dijeljenje BDP-a sa brojem stanovnika u svrhu utvrđivanja BDP-a po glavi stanovnika pretpostavlja ravnomjernu raspodjelu, što u realnosti nije slučaj. Drugim riječima govoreći, ukoliko veći dio dohotka pripadne manjoj grupi ljudi, najčešće vlasnicima kapitala, a ostatak se dijeli na najbrojniju radničku populaciju, onda bi rast BDP-a po glavi stanovnika mogao biti privid poboljšanja standarda koji zbog nejednake raspodjele ne osjeti veći broj stanovništva”, objašnjava Mlinarević.

Dodaje da je u BiH na djelu model rasta čija je noseća snaga potrošnja.

“Stoga se značajan priliv doznaka iz inostranstva ne odražava na rast domaće proizvodnje i BDP-a jer je usmjeren na uvoz. Sa druge strane, u Srbiji je model rasta zasnovan na prilivu stranih direktnih i javnih investicija, naročito u infrastrukturu. Usljed toga jedan dio BDP-a strani vlasnici repatriraju u svoju zemlju kroz iznošenje profita i on nije uključen u kružni tok dohotka u Srbiji. Iz tog razloga je moguće da bude značajniji rast BDP-a koji većina stanovništva uopšte ne osjeti. Za unapređenje standarda stanovništva kao krajnjeg mjerila uspješnosti jedne ekonomije potrebno je podsticati proizvodnju čiji profiti će biti reinvestirani u zemlji. Takođe, povećanjem zarada radnika, što kroz objektivna povećanja minimalnih zarada, što kroz produktivnija radna mjesta gdje je moguć zdrav rast plata, povećaće se učešće radnika u raspodjeli dohotka koji raste. Na taj način bi bio zadovoljen i potreban i dovoljan uslov za rast blagostanja u BiH”, zaključio je Mlinarević, pišu Nezavisne.