Dok Amerika sprovodi vojne operacije u Venecueli, Rusija vodi rat u Ukrajini skoro četiri godine, a Kina pojačava kontrolu nad Tajvanom. Postaje jasno da se svijet brzo vraća politici sile i sve otvorenijem nametanju interesnih sfera.

U takvom poretku, veliko pitanje je šta čeka Evropu, kontinent koji je ekonomski gigant, ali politički i vojno fragmentiran.

Upravo akcija u Venecueli, koja predstavlja najznačajniju američku vojnu intervenciju u Latinskoj Americi od Hladnog rata, pokazuje kako novi svjetski poredak funkcioniše u praksi. Vašington je svrgnuo režim u suverenoj državi, kidnapovao predsjednika Nikolasa Madura i otvoreno objavio da će “vladati” zemljom dok se ne uspostavi poredak koji im odgovara.

Ubrzo nakon akcije, američki predsjednik Donald Tramp je zaprijetio Kolumbiji i Grenlandu. U intervjuu za Atlantik je rekao da bi i druge zemlje mogle biti predmet američke intervencije. “Apsolutno nam je potreban Grenland”, rekao je američki predsjednik o ostrvu, koje je dio članice NATO Danske.

Sfere interesovanja velikih sila

SAD tako ponovo tretiraju zapadnu hemisferu, od Latinske Amerike i Kariba do strateški ključnih tačaka na Arktiku i Panamskog kanala, kao područje u kojem ne tolerišu ozbiljne konkurente. To je moderna verzija Monroove doktrine, principa američke spoljne politike starog više od 200 godina, prema kojem je cijeli zapadni dio svijeta američka interesna zona.

Rusija ne krije sopstvenu sferu interesovanja. Rat u Ukrajini je odavno prerastao obim sukoba oko jedne zemlje i postao je pokušaj Moskve da na silu redefiniše granice i bezbjednosnu arhitekturu Evrope. Kremlj jasno stavlja do znanja da postsovjetski prostor smatra zonom gdje Zapad nema šta da polaže pravo.

Kina, za razliku od Rusije, djeluje sporije i strpljivije, ali sa podjednako jasnim ciljem. Tajvan ostaje žarište kineske politike, simbol povratka “izgubljene teritorije”. Peking je nedavno održao dvodnevne vojne vježbe oko Tajvana, koje su uključivale lansiranje raketa i učešće aviona i ratnih brodova.

Da li nastaje novi svjetski poredak?

Nju stejtsmen piše da svjedočimo rađanju novog svjetskog poretka i novog doba odmetničkih supersila.

Evropa traži svoj sopstveni pravac

Dok SAD, Rusija i Kina otvorenije nego ikad definišu svoje sfere uticaja, Evropa i dalje traži svoj pravac.

“Niko neće ozbiljno shvatiti slabu i podijeljenu Evropu: ni neprijatelja ni saveznika. To je već jasno. Moramo konačno povjerovati u sopstvenu snagu, moramo nastaviti da se naoružavamo i moramo ostati ujedinjeni kao nikada do sada. Jedan za sve i svi za jednog. U suprotnom, gotovi smo”, rekao je poljski premijer Donald Tusk nakon američke vojne operacije u Venecueli.

Stručnjaci već dugo upozoravaju da je vrijeme da se Evropa ujedini i osmisli zajednički front za akciju. Bivša njemačka kancelarka Angela Merkel se nedavno oglasila o tom pitanju, pozivajući Evropsku uniju da se ujedini u svjetlu ratova i kriza.

Atlantski savijet, nevladina organizacija, kaže da je Evropa pod pritiskom sa istoka i zapada. Prema organizaciji, primarni cilj ruske decenijsku kampanju hibridnog ratovanja protiv Evrope jeste da pripremi teren za fragmentirani kontinent dovoljno slab da prihvati proširenu rusku sferu uticaja.

Na Zapadu, Sjedinjene Države signaliziraju da se spremaju da predaju odgovornost za konvencionalnu odbranu kontinenta Evropljanima, zadržavajući samo nuklearni kišobran.

Put ka odbrambenoj autonomiji

U svjetu gdje velike sile ponovo otvoreno govore o sferama uticaja, odgovor Evrope ne smije i ne može biti stvaranje sopstvene zone interesa u klasičnom imperijalnom smislu. Odgovor Evrope leži u zaštiti sopstvenog strateškog prostora i očuvanju političke autonomije. Drugim riječima, ona mora imati kapacitet da brani sopstvene interese.

Najvažnija od svega je ideja evropske odbrane. Iako se termin “evropska vojska” često pojavljuje u medijima, važno je razumjeti da ovaj termin obuhvata veoma različite ideje. U stvarnoj političkoj praksi, države članice su prilično skeptične prema ideji predaje suvereniteta nad svojim oružanim snagama nadnacionalnom tijelu.

Rad na koordinisanim odbrambenim sposobnostima se pojavljuje kao realnija alternativa. EU je već pokrenula niz inicijativa koje idu u tom pravcu: od stalne strukturne saradnje, koja omogućava zajedničke projekte naoružavanja, do Evropskog fonda za odbranu i sveobuhvatnih planova kao što je “Spremnost 2030”, strateški program vrijedan oko 800 milijardi evra za jačanje evropskih kapaciteta.

Treba napomenuti da i izdaci EU za odbranu dramatično rastu zbog sve intenzivnijih globalnih prijetnji, a u posljednjih pet godina iznos se skoro udvostručio. Sa ukupno 198 milijardi evra potrošenih u 2020. godini, Evropska odbrambena agencija predviđa da će izdaci dostići čak 392 milijarde evra u 2025. godini.

Politička fragmentacija

Ključni izazov za evropsku koordinaciju takođe leži u sistemu donošenja odluka. U EU, spoljna i bezbjednosna politika i dalje zahtijeva jednoglasnost, što omogućava pojedinačnim državama članicama da blokiraju zajedničke poteze.

Analitičari sve češće kažu da takav model parališe spoljno dijelovanje EU i da bi prelazak na kvalifikovanu većinu u određenim slučajevima mogao pomoći Evropi da brže i odlučnije reaguje na spoljne prijetnje.

Novi sistemi vještačke inteligencije, drugačiji od današnjih, personalizovane promjene gena u cilju liječenja rijetkih genetskih poremećaja, novi testovi za otkrivanje raka, letovi ka Mjesecu i Marsu, okeansko bušenje, kao i nadogradnja Velikog hadronskog sudarača… Ovo su glavne naučne priče koje nas očekuju u 2026. godini.

Tako predviđa naučnica i naučna novinarka Mirjam Nadaf u tekstu za Nature, kao i u podkastu za ovaj naučni portal.

Vještačka inteligencija u službi nauke
“Naučna istraživanja zasnovana na vještačkoj inteligenciji (AI) ostvarila su velike skokove ove godine, i ona je tu da ostane. AI agenti koji integrišu nekoliko velikih jezičkih modela (LLM) za obavljanje složenih procesa u više koraka vjerovatno će se koristiti šire, neki od njih i uz minimalan ljudski nadzor. Naredna godina bi mogla donijeti čak i prve značajne naučne proboje koje je napravila AI. Međutim, intenzivnija upotreba mogla bi otkriti i ozbiljne propuste u nekim sistemima”, navela je ona i dodala:

“Ova godina donijeće i tehnike koje prevazilaze LLM modele, čija je obuka veoma skupa. Noviji pristupi se fokusiraju na dizajniranje malih AI modela koji uče iz ograničenog skupa podataka i mogu se specijalizovati za rješavanje specifičnih logičkih zagonetki. Ovi sistemi ne generišu tekst, već obrađuju matematičke prikaze informacija. Ove godine je jedan takav mali AI model pobijedio masivne LLM modele na testu logike”.

Personalizovane genske terapije
“2026. bi mogla donijeti pokretanje dva klinička ispitivanja za razvoj personalizovanih genskih terapija za djecu sa rijetkim genetskim poremećajima. Ovi napori su nastavak liječenja Kej-Džej Malduna, dječaka sa rijetkim metaboličkim poremećajem koji je primio CRISPR terapiju prilagođenu ispravljanju njegove specifične mutacije koja izaziva bolest”, napisala je Mirjam Nadaf i dodala:

“Drugi tim se nada da će 2026. godine započeti slično ispitivanje za genetske poremećaje imunosistema.“

Testovi za rak
“Očekuje se da će britansko kliničko ispitivanje testa krvi koji otkriva oko 50 vrsta karcinoma prije pojave simptoma objaviti rezultate ove godine. Test skenira fragmente DNK koje ćelije raka ispuštaju u krv i može precizno da odredi vrstu tkiva ili organ iz kojeg signal dolazi. U ispitivanju je učestvovalo više od 140.000 ljudi, a ako rezultati budu obećavajući, britanske zdravstvene vlasti planiraju da uvedu ovaj alat u bolnice širom zemlje”, navela je autorka..

Gužva na Mjesecu
Ona podsjeća da će ove godine biti ubrzane misije na Mjesec. Misija NASA Artemis II trebalo bi da pošalje 4 astronauta na let do orbite Mjeseca. Ovaj planirani desetodnevni let bio bi prva misija s ljudima do Mjeseca od 1970-ih godina i priprema za narednu misiju slijetanja ljudi na lunarnu površinu.

“Kina takođe priprema lansiranje u nizu svojih lunarnih sondi Čang’e-7 u avgustu. Misija će koristiti letjelicu tipa skakač sa sposobnošću ublažavanja udara. Cilj je slijetanje blizu južnog pola, regiona punog stijena i kratera, poznatog po tome što je veoma zahtjevan za slijetanje“, napisala je Nadaf.

Marsovi sateliti
Istraživači se, dodaje, okreću i ka Marsu. Japan planira da lansira prvu misiju do dva satelita Crvene planete – Fobosa i Dejmosa, a svemirski brod trebalo bi da prikupi uzorke sa površine Fobosa i donese ih na Zemlju 2031.

Takođe, Evropska svemirska agencija planira da lansira PLATO, satelit za lov na planete, krajem godine. Sa 26 kamera, on će pratiti 200.000 zvijezda i identifikovati “Zemljine blizance” sa temperaturama koje dozvoljavaju vodu u tečnom stanju. Osim toga, indijska prva solarna misija, Aditja-L1, posmatraće Sunce tokom solarnog maksimuma, vrhunca ciklusa od oko 11 godina.

“Buši, samo buši”

“Očekuje se da će kineski brod za okeansko bušenje Meng Šiang krenuti na svoju prvu naučnu ekspediciju. Brod je dizajniran da buši do 11 kilometara kroz okeansku koru do Zemljinog omotača i prikuplja uzorke. Ovaj rad će pomoći istraživačima da saznaju kako se formira okeansko dno i šta pokreće njegovu tektonsku aktivnost”, napisala je Mirjam Nadaf i dodala:

“Kao uzbudljiv događaj za fizičare, Veliki hadronski sudarač (LHC) u CERN-u trebalo bi da bude značajno nadograđen 2026. godine. LHC će sudariti svoje posljednje čestice u naredne tri godine prije nego što se ugasi radi instalacije mašine monstruoznog intenziteta, poznate kao High-Luminosity LHC, koja će početi sa radom 2030. godine. U međuvremenu, Nacionalna akceleratorska laboratorija Fermi (Fermilab) u Bataviji nada se da će u aprilu završiti izgradnju Mu2e detektora. Eksperiment će testirati da li muon, misteriozna i izuzetno kratkovječna subatomska čestica, može da se pretvori u elektron bez stvaranja dodatnih čestica. Očekuje se da će prikupljanje podataka početi 2027”, prenosi Telegraf.

Danska premijerka Mete Frederiksen upozorila je da bi eventualna američka invazija na Grenland značila kraj NATO saveza, poručivši da bi vojni napad SAD na članicu Alijanse srušio čitav bezbjednosni poredak.

Ako američki predsjednik Donald Tramp izvrši invaziju na Grenland, to će značiti kraj NATO saveza, izjavila je danas danska premijerka Mete Frederiksen.

Trampa, koji je prošle nedjelje pojačao prijetnje da će preuzeti samoupravnu dansku teritoriju na Arktiku, treba shvatiti “ozbiljno kada kaže da želi Grenland”, rekla je Frederiksen u intervjuu za televizijsku stanicu TV2.

“Ali ću jasno staviti do znanja da ako SAD odluče da vojno napadnu drugu članicu NATO, onda sve prestaje, uključujući NATO, a samim tim i bezbjednost koja je uspostavljena od kraja Drugog svjetskog rata”, poručila je danska premijerka.

Tramp dugo insistira da se ostrvo bogato mineralima, koje je autonomno, ali je dio Danske i tako pripada vojnom savezu NATO, pridruži SAD, nazivajući to strateškom nužnošću i odbijajući da isključi upotrebu sile ili ekonomske prisile.

“Bavićemo se Grenlandom za oko dva mjeseca, ali hajde da o tome razgovaramo za 20 dana”, rekao je Tramp, ne dajući više informacija o tome šta će se tada desiti.

Tramp je to rekao nakon što su SAD pokrenule napade na Venecuelu i uhapsile njenog predsjednika Nikolasa Madura. Dramatičan razvoj događaja izazvao je strah širom Evrope da bi Vašington sada mogao da anektira Grenland, zbog čega su usledile brojne izjave da mora da se poštuje međunarodno pravo i teritorijalni integritet država.