Rudnik i Termoelektrana Ugljevik večeras u ponoć obustaviće rad, što bi energetski sistem Republike Srpske moglo primorati na veći uvoz električne energije po visokim tržišnim cijenama.

Iako je ranije najavljivano da će do prekida doći tokom vikenda zbog nedostatka uglja, rad je produžen za još dva dana zahvaljujući preostalim zalihama.

Međutim, eksploatacija na kopu Istok 2 trenutno je zaustavljena zbog neriješenih imovinsko-pravnih odnosa koji onemogućavaju nastavak radova, izjavio je Novaković za RTRS. RiTE Ugljevik formalno nije u stečaju, ali se suočava s ozbiljnim finansijskim i proizvodnim problemima. Termoelektrana veći dio vremena ne radi, računi preduzeća su blokirani, a dugovanja se povećavaju.

Nedostatak uglja

Do sadašnjeg stanja dovela je kombinacija dugogodišnjih problema u snabdijevanju ugljem, međunarodnih sporova i poteškoća u upravljanju finansijama. Jedan od ključnih razloga krize jeste nedostatak uglja, povezan sa dugogodišnjim sporom oko koncesije za ležište „Ugljevik istok 2“. Vlada Republike Srpske ranije je pravo na eksploataciju ovog nalazišta dodijelila kompaniji Comsar Energy RS, u vlasništvu ruskog biznismena Rašida Serdarova.

Radnici RiTE Ugljevik upozoravali su da je ovo ležište predviđeno za snabdijevanje termoelektrane te da dodjeljivanje koncesije privatnoj kompaniji ugrožava dugoročni opstanak preduzeća. Zbog tih problema radnici su tokom 2024. godine organizovali štrajk, dok su banke u tom periodu blokirale račune preduzeća zbog neizmirenih obaveza prema dobavljačima.

Vlada Republike Srpske je u januaru 2026. godine odlučila da koncesiju prenese na RiTE Ugljevik. Time je trebalo da budu stvoreni uslovi za eksploataciju približno 50 miliona tona uglja, što bi, prema procjenama, moglo omogućiti rad termoelektrane u narednih 25 godina.

Prenos koncesije

Ipak, prenos koncesije nije odmah riješio problem. Ugalj iz novog kopa počeo je pristizati sa zakašnjenjem, a eksploatacija se i dalje suočava s preprekama. Termoelektrana je u julu ponovo obustavila rad, nakon svega dva i po mjeseca rada, dok je u augustu objavljeno da neće biti ponovo pokrenuta dok se ne završi postupak eksproprijacije zemljišta.

Dug prema Sloveniji dodatno opterećuje poslovanje

Drugi veliki problem predstavlja dugogodišnji spor sa Slovenijom, povezan s njenim ulaganjem u izgradnju termoelektrane tokom osamdesetih godina prošlog vijeka.

Arbitraža u Beogradu je 2023. godine naložila RiTE Ugljevik da isplati 67 miliona evra odštete, a potom i dodatnih 58,2 miliona evra. Uz novčane obaveze, preduzeće je obavezano da slovenačkoj kompaniji EGS-RI isporučuje trećinu proizvedene električne energije do kraja radnog vijeka termoelektrane.

U aprilu 2026. godine potpisana je nagodba prema kojoj slovenački HSE treba da dobije ukupno 188 miliona evra i trećinu proizvedene struje. U junu iste godine RiTE Ugljevik emitovao je akcije vrijedne 25,65 miliona KM radi izmirenja dijela obaveza po ovom osnovu.

Dodatno opterećenje

Takve obaveze predstavljaju dodatno opterećenje za preduzeće koje već ima ozbiljne probleme s proizvodnjom i prihodima. Osim što mora vraćati dug, RiTE je obavezan dio električne energije ustupati slovenačkoj strani, čime se smanjuje količina struje kojom može raspolagati.

Korijeni spora sežu u vrijeme bivše Jugoslavije, kada je slovenačka elektroprivreda učestvovala u finansiranju izgradnje termoelektrane, uz dogovor da zauzvrat dobija trećinu proizvedene električne energije. Isporuke su prekinute nakon rata, a slovenačka strana je godinama putem arbitražnih postupaka nastojala ostvariti svoja prava na struju i novčanu naknadu.

Finansijski problemi

Krizi su doprinijeli i problemi u upravljanju te sve teža finansijska situacija. Skupština akcionara ranije je donijela odluku o smanjenju kapitala RiTE Ugljevik sa 256 miliona KM na približno 67,7 miliona KM, dok je Banjalučka berza privremeno obustavila trgovanje akcijama ovog preduzeća. Prema navodima izvora Žurnala, poslovanje RiTE Ugljevik u velikoj mjeri zavisi od toga da li će Elektroprivreda Republike Srpske obezbijediti sredstva za izmirenje obaveza prema slovenačkoj strani.

Dodatno nezadovoljstvo izazvale su odluke uprave koje se odnose na primanja zaposlenih. U februaru 2026. godine cijena rada smanjena je sa 180 na 172 KM bez saglasnosti sindikata. Krajem jula organizovan je i štrajk upozorenja, tokom kojeg su radnici zahtijevali uplatu doprinosa i povećanje plata.

Zbog zastoja u proizvodnji, nedostatka prihoda i nagomilanih obaveza, preduzeće se nalazi u sve težoj situaciji, dok radnici istovremeno strahuju za svoja prava i sigurnost radnih mjesta.

Preduzeće od strateškog značaja

RiTE Ugljevik posluje u okviru Mješovitog holdinga Elektroprivreda Republike Srpske. Preduzeće objedinjuje rudnik uglja i termoelektranu instalisane snage 300 megavata, koja je počela s radom 1985. godine.

Dimnjak termoelektrane visok je 310 metara i predstavlja najviši objekat u Bosni i Hercegovini. Osim značaja za elektroenergetski sistem, termoelektrana je godinama predmet kritika zbog emisija sumpor-dioksida i uvrštavanja na liste velikih zagađivača u Evropi.

RiTE Ugljevik se u javnosti našao i zbog transakcije povezane s kompanijom Comsar Energy RS. Za otkup ove koncesione kompanije od ruskog biznismena Rašida Serdarova isplaćeno je više od 150 miliona eura. Na istoj skupštini akcionara promijenjen je i predstavnik RiTE Ugljevik u skupštini Comsar Energy RS.

Kriza bez jednostavnog rješenja

Trenutni problemi RiTE Ugljevik rezultat su više međusobno povezanih faktora. Nedostatak uglja, zastoj u eksploataciji na kopu Istok 2, neriješeni imovinsko-pravni odnosi, obaveze prema Sloveniji i dugogodišnje finansijske poteškoće doveli su preduzeće u situaciju u kojoj teško održava stabilnu proizvodnju.

Bez dovoljne količine uglja nema kontinuiranog rada termoelektrane, a bez proizvodnje izostaju i prihodi potrebni za izmirenje dugova i drugih obaveza.

Eventualna duža obustava rada mogla bi dodatno povećati potrebu za uvozom električne energije, što bi predstavljalo novo opterećenje za energetski sistem Republike Srpske.

Minimalna cijena taksi vožnje u Banjaluci povećana je sa pet na sedam KM, kazao je za “Nezavisne novine” Dragan Purišić, predsjednik Udruženja taksista Banjaluka.

Dodao je da je cijena povećana samo za kratke vožnje, navodeći kao primjer relaciju od hotela “Bosna” do hotela “Palas”.

Kako je rekao, taksisti su se na ovaj korak odlučili ne samo zbog visokih cijena goriva, već i zbog rasta ostalih troškova poslovanja.

“Sve cijene su u porastu, a troškovi taksija su previsoki. Ranijih godina osnovni troškovi za taksi iznosili su 29.000 KM, a sada će iznositi 33.000 KM”, kazao je Purišić.

Nezavisne

Platom u Bosni i Hercegovini nisu zadovoljni ni radnici ni poslodavci. Zvanična prosječna neto plata prema podacima Agencije za statistiku BiH iznosi 1.706 KM. Međutim, iza ove cifre krije se gorka realnost — većina radnika u BiH radi za znatno manji iznos, a čak 65 odsto svih zaposlenih u BiH zarađuje ispod državnog prosjeka.

Najveći broj radnika čija su primanja ispod prosjeka zaposlen je u realnom sektoru — ugostiteljstvu, građevinarstvu, trgovini i prerađivačkoj industriji.

Sindikat: Više od 180.000 radnika u Republici Srpskoj radi ispod prosjeka

Zarade u privredi su, kako navodi, u prosjeku niže za 200 do 400 KM u odnosu na zvanični prosjek. Stanković je poručio da se fokus konačno mora pomjeriti sa „minimalca za golo preživljavanje“ na platu koja omogućava dostojanstvo:

„Pored osnovnih životnih potreba, ishrane, stanovanja, obrazovanja i zdravstvene zaštite, moramo normalno živjeti. Da ne gledamo kako da svaki fening koji zaradimo utrošimo na osnovne potrebe, nego jednostavno da živimo, ostajemo i radimo u Republici Srpskoj. Taj dio akumulirane dobiti preduzeća mora da se prelije i na plate samih radnika.“

Poslodavci upozoravaju: Prerađivačka industrija izgubila 5.000 radnika

Iako u Uniji poslodavaca Republike Srpske ne spore da plate moraju rasti, upozoravaju da administrativno nametanje povećanja bez pokrića u realnom sektoru može ugroziti sama radna mjesta. Predsjednik Unije poslodavaca Republike Srpske Zoran Škrebić iznio je alarmantan podatak iz izvozno orijentisanog sektora:

„Prerađivačka industrija Republike Srpske u posljednje tri godine izgubila je oko 5.000 zaposlenih. Prosječna plata u ovom sektoru iznosi oko 1.400 KM i znatno je ispod republičkog prosjeka.“

Škrebić ističe da ekonomski potresi u Evropi direktno pogađaju domaće izvoznike te da se rješenja moraju tražiti u skladu sa makroekonomskim pokazateljima kako bi preduzeća uopšte opstala.

Trka plata i cijena: Potrošačka korpa odletjela u nebo

Koliko je kupovna moć građana devastirana u proteklim decenijama najbolje pokazuju zvanični uporedni podaci. Primjera radi, 2009. godine prosječna plata iznosila je 790 KM, dok je potrošačka korpa u istom periodu stajala na 1.396 KM. Od tada do danas, plata je porasla za 479 KM, ali je potrošačka korpa skočila za čak 1.597,50 KM!

Ovakav jaz stvorio je opasan ekonomski začarani krug. Profesor Ekonomskog fakulteta u Istočnom Sarajevu Predrag Mlinarević ukazuje na problem masovog odliva radne snage zbog niskih primanja.

„S jedne strane imate odliv radne snage i deficit koji se već manifestuje u ozbiljnom obimu, a s druge strane ti radnici djelimično i odlaze zbog nižih zarada. Suzbijanje prakse isplate plate ‘na ruke’ i prijavljivanje punog iznosa poboljšali bi položaj zaposlenih, njihova buduća penzijska primanja i kreditnu sposobnost.“

Mlinarević smatra da država mora hitno intervenisati smanjenjem doprinosa na plate i grantovima za modernizaciju proizvodnje, kako bi poslodavci uopšte mogli podnijeti veće zarade.

Dok zvaničnici kroz statističke izvještaje plasiraju priču o rastu primanja, poruka sa banjalučke konferencije je jasna: sve dok dvije trećine radnika radi za iznose koji ne pokrivaju ni polovinu potrošačke korpe, priča o “ekonomskom napretku” ostaje samo prazno slovo na papiru.

(Buka/BN)