U novembru 100 miliona, u martu 245 miliona evra.
Toliko se Republika Srpska zadužila kod misterioznih kreditora, čiji identitet vlasti u Srpskoj ne otkrivaju.

Posljednje zaduženje će se vraćati idućih devet godina, počevši od decembra ove godine, i to sa fiksnom kamatnom stopom od pet odsto godišnje.

Detalji kredita su objavljeni u Službenom glasniku Republike Srpske prošli petak, ali ne i to ko je Srpskoj dao novac.

“Ne možete dobiti odgovor i nemojte nas džaba pitati ko vam je dao. Dali su nam naši prijatelji”, rekao je Radovan Višković, predsjednik Vlade Republike Srpske, na javnom servisu Republike Srpske.

Iz Ministarstva finansija Republike Srpske nije odgovoreno na upit Radija Slobodna Evropa (RSE) o tome zašto vlasti ne navode od koga će dobiti novac, niti za šta će on biti namijenjen.

Igor Crnadak, šef Kluba poslanika Partije demokratskog progresa, opozicione stranke u Narodnoj skupštini Republike Srpske, ranije je na svojoj Facebook stranici objavio zvanični odgovor Ministarstva finansija na poslaničko pitanje od koga je Vlada Republike Srpske u novembru dobila kredit od 100 miliona evra.

U njemu, sem zakonskih pojašnjenja, nema informacija o porijeklu novca.

Gdje novac ulazi u zemlju?

Svaki inostrani kredit bilo koje institucije i organizacione jedinice u zemlji, mora da se uplati preko Centralne banke Bosne i Hercegovine, kažu ekonomisti za RSE.

Iz Centralne banke na upit RSE odgovaraju da oni ne znaju gdje se Republika Srpska zadužila, te da se proces direktnog zaduženja Srpske ne odvija preko njih.

Marko Đogo, dekan Ekonomskog fakulteta u Istočnom Sarajevu, pojašnjava za RSE da Republika Srpska nema obavezu da traži odobrenje sa nivoa BiH za kredit, jer se ne zadužuje preko državnih institucija, ali da je Centralna banka neizostavan posrednik.

“Na nivou tog tehničkog izvršenja, ja mislim da ne mogu isključiti Centralnu banku. Odnosno da će ta sredstva preko računa Centralne banke doći u Republiku Srpsku”, rekao je Đogo.

Istog mišljenja je i Svetlana Cenić, ekonomski analitičar i bivši ministar finansija Republike Srpske.

“Kako može da bude tajno nešto što mora biti evidentirano, s obzirom da je novčani tok, odnosno priliv novca u zemlju preko Centralne banke”, pita se ona.

Zaduženja kod “prijatelja”

Cenić podsjeća da je kredit koji diže Vlada Republike Srpske stvar javnih finansija, i kao takav, njegovo porijeklo se mora znati.

“Ne može kreditor biti anoniman, nema teoretske šanse, s obzirom da krše sve zakone moguće, znači Ministarstvo finansija, mora podnijeti izveštaj i parlamentu, da ne kažem da Ministarstvo finansija državno podnosi izvještaj takođe, Savjetu ministara i parlamentu na uvid se stavljaju sva zaduženja”, naglašava Cenić.

Poslanik opozicione Partija demokratskog progresa (PDP) i član Odbora za finansije i budžet NS Republike Srpske, Diana Čekić, ističe da “nema zaduživanja kod prijatelja”.

“Finansije ne poznaju pojam prijatelja. Banke rade po sistemu koristi i gledaju mogućnost vraćanja tih kredita. Znači, nema riječi ni o kakvom prijatelju i to nisu nikakva donatorska sredstva, to su kreditna sredstva koja će otplaćivati građani Republike Srpske”, rekla je Čekić za RSE.

Ona upozorava da ne smije biti govora o tajnosti, s obzirom na to da su vlasti u Republici Srpskoj “hronično u nedostatku novca”, te da na sve moguće načine pokušavaju taj problem da riješe.

Čekić ne želi da spekuliše sa time da je imovina Republike Srpske data kao zalog, ukoliko Vlada ne bude mogla da izvrši svoje kreditne obaveze.

“Ukoliko su dali to je još gora situacija, znači ide se u nešto što je van pameti, jer niko nema mandat da zarad nekih zaduženja trguje sa bogatstvima i imovinom Republike Srpske”, kazala je ona.

Marko Đogo podsjeća da je prethodnih godina Republika Srpska imala problema sa dizanjem kredita u inostranstvu, koji su prouzrokovani “političkim sukobima između rukovodstva Republike Srpske i političkih predstavnika razvijenih zemalja”.

Ko su misteriozni kreditori?

Svetlana Cenić ocjenjuje da postoji nekoliko adresa kod kojih su vlastodršci u Republici Srpskoj mogli dobiti kredit, ali da svaka ima svoja ograničenja.

“Ne vjerujem da su Kinezi, čisto sumnjam, obzirom da svi projekti sa Kinezima trenutno, i oni čekaju, započelo se ovo, ono, te oko energetike, te put, ali koliko znam, ništa se ne dešava”, rekla je ona.

Ukoliko jeste Kina, ona pretpostavlja da postoji “hipoteka na nečemu jako značajnom”, te da je založena određena imovina kao garancija povrata kredita.

“Rusija ne vjerujem da jeste, Mađarska je i sama na ledu u EU, i čak postoji prijetnja da se na neki način eliminišu i iz glasanja u EU, tako da vidjećemo taj rasplet. To je i za Mađarsku značajan iznos, 250 miliona evra, ali opet kažem, zarad uticaja Mađarske tu je i Orban, kome trebaju takvi”, rekla je ona.

Kaže da je “ne bi iznenadilo” ni da je zajam uzet od Saudijske Arabije. Ovo arapsko kraljevstvo preko svog razvojnog fonda u Republici Srpskoj finansira izgradnju naučno-tehnološkog parka u Banjaluci, kao i izgradnju studentskog doma u Foči, na istoku BiH.

Marko Đogo kaže da iznos djeluje velik u našem ekonomskom “mikrokosmosu”, ali da taj iznos “nije ni na nivou izgradnje dionice autoputa u kineskoj provinciji”.

“Tako da to objektivno što je za nas veliko, čak i za strane banke, a kamo li za države to nisu zapravo nikakva sredstva, to čak i srednje razvijena ekonomija srednje veličine tipa Mađarske, ne bi osjetila 100 ili 200 miliona evra godišnje da nekom da kredita”, smatra Đogo.

Prema njemu, uslovi kredita su dobri s obzirom na kreditni rejting BiH, te političku nestabilnost u zemlji.

Kredit za javni sektor?

Vlasti ne navode za šta će koristiti ovaj kredit. Ipak, 24. marta je NS Republike Srpske usvojila set zakona, kojima se povećavaju plate zaposlenima u javnom sektoru.

Ministar finansija Republike Srpske Zora Vidović u obrazloženju zakona rekla je da je za povećanje potrebno 215 miliona maraka (oko 110 miliona evra).

Diana Čekić podsjeća da su vlasti krajem prošle godine govorile da novca za ova povećanja nema, te da ovakve “improvizacije” najviše koštaju građane Republike Srpske.

Prošlog decembra, Parlament Republike Srpske je za 2025. godinu odobrio ukupno dugoročno zaduženje u iznosu od 862 miliona maraka (oko 441 milion evra).

Prema podacima s kraja oktobra, ukupni dug Republike Srpske koji je zakonski ograničen iznosi oko 6,45 milijardi KM (oko 3,3 milijarde evra), što predstavlja 38 odsto BDP-a Srpske.

Odnosi Republike Srpske sa “prijateljima”

Sudeći po medijskim izvještajima, Republika Srpska na međunarodnom nivou najbliže sarađuje sa susjednom Srbijom, ali i Rusijom, Mađarskom i Kinom.

Ipak, podaci Zavoda za statistiku Republike Srpske pokazuju da je od ovih zemalja samo Srbija među najvažnijim spoljnotrgovinskim partnerima, a tu su još Italija, Hrvatska, Njemačka i Slovenija.

Mađarski premijer Viktor Orban i predsjednik Republike Srpske, Milorad Dodik, posljednjih godina gaje sve bliže odnose.

Zbog stavova Budimpešte, Evropska unija nije mogla da uvede sankcije Dodiku, dok je zamjenik mađarskog šefa diplomatije u nedavnoj posjeti Banjaluci rekao da je presuda Suda BiH u predmetu protiv Dodika “politička”.

Sem toga, Mađarska je davala zajmove Vladi Republike Srpske za rješavanje budžetskih rupa, te je osnovala fond za pomoć pri kupovini poljoprivrednih mašina.

Rusija pruža najviše političku podršku rukovodstvu Republike Srpske, i to posebno Dodiku.

On se od 2014. godine, obavljajući različite funkcije, sastao sa ruskim liderom Vladimirom Putinom ukupno 11 puta.

Zvanična Moskva ne priznaje autoritet visokog predstavnika u BiH, Kristijana Šmita, u čemu ih Republika Srpska prati.

Kina je u Republici Srpskoj, uglavnom, uključena u infrastrukturni i energetski sektor.

Kineske kompanije grade hidroelektrane na Bistrici kod Foče, Hidroelektranu Dabar kod Bileće na jugu BiH, dok je više puta najavljivan početak izgradnje autoputa Banja Luka – Prijedor.

Ipak, ove projekte prate problemi u procesu izgradnje, koji se najčešće odnose na finansiranje.

Ranije su izgradile, između ostalog, bolnicu u Doboju kao i termoelektranu u obližnjim Stanarima.

(RSE) Foto: goodfon