Vrhovni vođa Irana, ajatolah Ali Hamenei (86), više od tri decenije drži vlast, gušeći opoziciju. Sada se skriva u bunkeru dok njegovi saveznici gube snagu, a Iran stoji na ivici istorijske promjene.

Ajatolah Ali Hamenei (86), drugi vrhovni vođa Irana, proveo je više od tri decenije na vlasti učvršćujući svoju moć gušenjem svake unutrašnje prijetnje. Ali, nakon 36 godina na čelu države, što ga čini najdugovječnijim vođom na Bliskom istoku, njegovo vođstvo suočava se sa najvećim izazovom do sada. Širom zemlje šire se protesti na kojima milioni Iranaca zahtijevaju promjenu režima, dok su nedavni američki i izraelski udari na iranski nuklearni program doveli njegovu vlast u “stanje preživljavanja”.

Navodno se skriva u strogo čuvanom podzemnom bunkeru u Lavizanu, sjeveroistočno od Teherana, zajedno sa članovima porodice i bliskim saradnicima, i bira svoje nasljednike. Njegova bezbjednost povjerena je tajnoj, elitarnoj jedinici Revolucionarne garde za koju se vjeruje da čak ni visoki zvaničnici nisu znali.

Teško djetinjstvo
Postavlja se pitanje ko je zapravo čovjek koji je Islamsku Republiku oblikovao više od njenog osnivača, Ruholaha Homeinija, i doveo je na ivicu propasti.

Rođen 1939. godine u Mashhadu kao drugi sin lokalnog vjerskog vođe, Ali Huseini Hamenei odrastao je u relativnom siromaštvu. Njegove rane godine oblikovali su islam i proučavanje Kurana, koji je počeo da uči sa četiri godine, a već sa jedanaest postao je šiitski klerik.

Uprkos strogom vjerskom odgoju, u mladosti je razvio ljubav prema svjetovnoj književnosti i poeziji, što je bio bijeg od teškog života u kojem ga je otac često tukao zbog netačnog recitovanja Kurana. Upravo je u književnim, a ne vjerskim krugovima, prvi put došao u dodir sa politikom i revolucionarnim idejama protiv vladajuće dinastije Pahlavi.

Član tajnog Islamskog revolucionarnog vijeća
Nakon studija u rodnom Mashhadu, 1958. godine odlazi u Kuom, središte šiitskih klerika, gdje upoznaje budućeg vrhovnog vođu, ajatolaha Ruholaha Homeinija. Taj susret oblikovao je njegovu posvećenost političkom islamu i Homeinijevoj antizapadnoj ideologiji. Ubrzo je postao politički aktivan te je prvi put uhapšen 1963. godine zbog distribucije islamističke propagande protiv šaha, prenosi Express.

U godinama koje su slijedile, između 1963. i 1979., zbog svojih govora i revolucionarnih aktivnosti, Hamenei je više puta hapšen, zatvaran i interno protjerivan. Njegova odanost Homeiniju ostala je nepokolebljiva, pa ga je ovaj 1979. imenovao članom tajnog Islamskog revolucionarnog vijeća, koje je trebalo olakšati preuzimanje vlasti. Ubrzo nakon toga revolucija je pobijedila i rođena je Islamska Republika.

Neočekivani vođa
Kada je 1989. godine Homeini preminuo, Hamenei je bio iznenađujući izbor za njegovog nasljednika. U to vrijeme bio je klerik nižeg ranga i nije imao potrebne vjerske kvalifikacije, zbog čega je iranski ustav morao biti izmijenjen. Suočen sa dubokim sumnjama u svoj autoritet unutar sveštenstva i javnosti, Hamenei je počeo graditi moć na jedini način koji je znao: udvostručavanjem anti amerikanstva i neprijateljstva prema Izraelu. Riječ “neprijatelj”, koja se odnosila na SAD, postala je najčešće korišćena u njegovom rječniku.

Sistemski je marginalizovao suparnike, na ključne pozicije postavljao svoje ljude i širio ovlašćenja Kancelarije vrhovnog vođe. Pretvorio je paravojnu Islamsku revolucionarnu gardu (IRGC) u dominantnu silu u iranskoj vojsci, politici i ekonomiji. Garda je postala njegova lojalna udarna snaga, zadužena za gušenje svakog oblika otpora. Talasi protesta koji su uslijedili, od Zelene revolucije 2009. do masovnih demonstracija nakon smrti Mahse Amini 2022., ugušeni su u krvi. Stotine ljudi su ubijene, a hiljade zatvorene, uz izvještaje o mučenjima i silovanjima u zatvorima.

Arhitekta regionalne sile
Dok je kod kuće vladao čeličnom rukom, na spoljnopolitičkom planu Hamenei je Iran iz izolovane zemlje, iscrpljene osmogodišnjim ratom sa Irakom, pretvorio u regionalnu silu sa ogromnim uticajem. Iskoristio je američko svrgavanje Sadama Huseina 2003. da u Iraku na vlast dovede šiitske saveznike i stvori takozvanu “Osu otpora” – mrežu proiranskih paravojnih grupa koja se proteže od Jemena do Libana. Milijarde dolara slivale su se njegovim posrednicima. Procjenjuje se da je libanski Hezbolah godišnje primao oko 700 miliona dolara, dok je palestinski Hamas dobijao oko sto miliona dolara. Te grupe izvršavale su njegove naloge, napadajući američke i izraelske ciljeve. Nakon brutalnog napada Hamasa na Izrael 7. oktobra 2023., Hamenei je taj čin pozdravio kao “nepopravljiv poraz” cionističkog režima. U govoru u Ujedinjenim nacijama decenijama ranije, jasno je iznio svoj svetonazor:

“Hegemonističke sile su najveći uzrok moralne, seksualne i ideološke korupcije”.

Nuklearni program i slom “Ose otpora”
Temelj Hameneijeve spoljne politike bio je i ostao nuklearni program. Uprkos međunarodnim sankcijama i diplomatskim naporima, od Obaminog nuklearnog sporazuma (JCPOA) iz 2015. do Trampove politike “maksimalnog pritiska”, Iran je nastavio obogaćivati uranijum. Situacija je eskalirala u junu 2025., kada je Izrael započeo niz udara na iranska nuklearna postrojenja, a nedjelju dana kasnije pridružio se i SAD, koristeći moćne bombe “bunker buster” za uništavanje ključne infrastrukture.

Ti udari, zajedno sa unutrašnjim nemirima, doveli su Hameneijev režim na koljena. Njegova “Osa otpora” je u rasulu – Hamas je desetkovan u Gazi, Hezbolah je teško pogođen u Libanu, a pad sirijskog diktatora Bašara al-Asada ostavio je Iran bez ključnog saveznika. Suočen sa najvećom krizom u svojoj 36-godišnjoj vladavini, Hamenei je primoran da se bori za goli opstanak.

Njegova duga vladavina, koja je počela u sjenci Homeinija, pretvorila ga je u apsolutnog vladara koji je decenijama oblikovao Bliski istok. Sada, dok se suočava sa bijesom sopstvenog naroda i spoljnim pritiscima, čini se da se era ajatolaha Alija Hameneija, kao i Islamske Republike kakvu je stvorio, bliži svom kraju. Ako bi američka vojna intervencija postala stvarnost, Hamenei bi se mogao suočiti sa posljedicama koje su zadesile druge autokratske vođe – od gubitka vlasti i krivičnog gonjenja pred međunarodnim sudovima do smrti u haosu pada režima.