Američki predsjednik Donald Tramp možda jeste proglasio rat između Sjedinjenih Američkih Država (SAD) i Irana “praktično završenim”, ali njegove dugoročne posljedice prijete da doliju ulje na vatru još jednog razornog sukoba koji bi mogao da preraste u opšti regionalni rat.
reko Crvenog mora, naspram sukoba između Saudijske Arabije i jemenskih Huta, koje podržava Iran, dve države na Rogu Afrike nalaze se na ivici velike eskalacije, prenosi Blic.
Etiopija je optužila susjednu Eritreju da pomaže pobunjeničkom savezu koji je u septembru pokrenuo veliku ofanzivu u nemirnom regionu Tigraj, čime preti obnova rata iz perioda 2020-2022. godine, jednog od najsmrtonosnijih sukoba u 21. vijeku.
Eritreja se tokom prethodnog rata u Tigraju borila na strani Etiopije, ali ove dvije zemlje imaju složenu istoriju. To uključuje i međusobni rat od 1998. do 2000, vođen pet godina nakon što je Eritreja stekla nezavisnost – čime je Etiopija, danas najveća država na svijetu bez izlaza na more, izgubila strateški izlaz na Crveno more, koji do danas pokušava da povrati.
U međuvremenu, Etiopija se nalazi u središtu još nekoliko sporova koji narušavaju njene odnose sa zemljama u regionu, uključujući Egipat, Somaliju i Sudan, gdje krvavi građanski rat između suprotstavljenih frakcija sada prijeti da se “sudari” sa nadolazećom krizom na Rogu Afrike.
– Rat u Etiopiji rizikuje da se preklopi sa ratom u Sudanu i pokrene novi rat između Etiopije i Eritreje. Regionalne sile koje su već uvučene u rat u Sudanu mogle bi uskoro da se nađu upletene u još jedan rat na Rogu Afrike, tik uz Crveno more – izjavio je za “Njuzvik” Alan Bozvel, direktor projekta za Rog Afrike u Međunarodnoj kriznoj grupi.
Strateški značaj Crvenog mora i pomorskog puta ka Sueckom kanalu dodatno je porastao otkako je plovidba kroz Ormuski moreuz poremećena usljed američko-iranskog rata.
Istorijat sukoba u Etiopiji
Etiopija se već dugo suočava sa tenzijama koje uključuju uticajne oružane pokrete organizovane po etničkoj i regionalnoj osnovi. Najmoćniji među tim grupama je Narodni oslobodilački front Tigraja (TPLF), koji je 1991. predvodio svrgavanje komunističke vlasti u zemlji.
TPLF je gotovo tri decenije dominirao vladajućom koalicijom u Etiopiji, sve dok Abij Ahmed 2018. godine nije postao premijer, nakon perioda masovnih protesta i političkih previranja.
Ahmed je krenuo u popravljanje odnosa sa Eritrejom, što je izazvalo oštar otpor TPLF-a. Tenzije su prerasle u oružane sukobe i brutalan rat u kojem su poginule stotine hiljada ljudi, a milioni su raseljeni, sve do potpisivanja mirovnog sporazuma 2022.
Ipak, tenzije su se nastavile – etiopske snage su sprovodile napade dronovima u pokrajini Tigraj, a prošle godine su poništile registraciju TPLF-a kao političke stranke. TPLF se u septembru ove godine udružio sa još šest partija i osnovao Savez za opstanak etiopskih narodnih snaga, sa ciljem svrgavanja vlade Abija Ahmeda.
Obrt u 2025. godini – ko sve podržava TPLF
Nekada ljuti neprijatelji, Eritreja i TPLF su se od 2025. sve više zbližavali protiv Ahmedove vlade, dijelom zbog zabrinutosti Eritreje usljed sve agresivnijih zahtjeva Etiopije za suverenim izlazom na Crveno more.
Etiopija je za podršku pobunjeničkoj koaliciji u Tigraju optužila i Egipat, kao i Sudan. Četvrta zemlja u regionu, Somalija, takođe je u sukobu sa Etiopijom zbog njenog sporazuma iz 2024. sa otcijepljenim regionom Somalilend, kojim je predviđeno da Etiopija dobije izlaz na obalu Crvenog mora u zamjenu za moguće priznanje nezavisnosti Somalilenda.
– U sukobu na sjeveru Etiopije prepliću se brojne krize i suprotstavljeni interesi susjednih država, šireg regiona Roga Afrike i svih zemalja koje imaju interese u Crvenom moru. Postoje znaci upozorenja da bi dalja eskalacija mogla da dovede do direktnog međudržavnog rata između Etiopije i susjedne Eritreje ili Sudana, ili u najgorem slučaju čak do regionalnog rata u koji bi bio uključen i Egipat – rekao je za “Njuzvik” Lijam Kar, vođa tima za Afriku u Projektu za kritične pretnje pri Američkom institutu za preduzetništvo (AEI).
Bliskoistočna veza
Intrige i uplitanje oko produbljivanja sukoba u Etiopiji nisu ograničeni samo na njene neposredne susjede. Sa druge strane Crvenog mora, akteri koji se bore za uticaj u geopolitičkom poretku koji se ubrzano mijenja u sjenci američko-iranskog rata, usmerili su pogled i ka Africi.
Prošlog mjeseca izraelski premijer Benjamin Netanjahu hvalio se mapom na kojoj su Etiopija, Somalilend i sudanske Snage za brzu podršku prikazani kao dio saveza “Heksagon”, predvođenog Izraelom i Ujedinjenim Arapskim Emiratima.
Dva mjeseca ranije, na istoj mapi su Eritreja, Sudan i Somalija označeni kao dio “Sunitskog dijamanta” pod vođstvom Egipta, Pakistana, Saudijske Arabije i Turske. Ankara, Rijad i Islamabad su u avgustu potpisali i zvanični pakt o međusobnoj odbrani.
Iran, čija “Osovina otpora” obuhvata mrežu savezničkih oružanih grupa širom Bliskog istoka takođe je posljednjih godina proširio svoje veze u Africi. Pojedini izveštaji ukazuju i na prećutnu saradnju između Huta i militantne grupe El Šabab u Somaliji.
Trampova uloga u sporu
Kada je riječ o Vašingtonu, Trampova administracija je ukinula sankcije Eritreji samo nekoliko dana prije objavljivanja etiopskog pobunjeničkog saveza i izveštaja o upadu eritrejskih trupa u Tigraj. Ta odluka se vremenski gotovo poklopila sa trenutkom kada su Huti preuzeli kontrolu nad jemenskom obalom strateškog moreuza Bab el Mandeb na Crvenom moru od vladinih snaga koje podržava Saudijska Arabija.
Tramp je ranije kritikovao Etiopiju jer nije podržala predlog postignut uz posredovanje SAD u njenom sporu sa Egiptom oko Velike etiopske brane preporoda, za koju je američki lider tokom svog prvog mandata 2020. sugerisao da bi Egipat mogao da je “digne u vazduh”.
Tramp je u međuvremenu spor između Etiopije i Egipta uvrstio na listu od osam sukoba koje je riješio tokom svoja dva neuzastopna mandata.
Prema rečima Lijama Kara, iako se previranja na Bliskom istoku odugovlače, ona “ni na koji način nisu zaustavila sukobe” u regionu Roga Afrike, već bi “dugoročno mogla i da ih pojačaju”.
– SAD i regionalni akteri takođe su svjesni da bi regionalna eskalacija dodatno destabilizovala područje Crvenog mora i stvorila prilike za zlonamerne aktere – od država poput Irana i Rusije, do nedržavnih aktera kao što su Huti i džihadističke grupe. Međutim, rat sa Iranom i najnovije poglavlje građanskog rata u Jemenu samo su naglasili strateški značaj bezbjednosti ključnih pomorskih prolaza i ekonomske diverzifikacije, što su glavni pokretači nadmetanja bliskoistočnih zemalja na Rogu Afrike – zaključio je Kar.
