Novac koji je zakonski morao biti uložen u izgradnju novih hidroelektrana i modernizaciju distributivne mreže, holding „Elektroprivreda Republike Srpske“ (ERS) godinama unazad troši na plate prekomjernog broja radnika, krpljenje tekuće nelikvidnosti i kupovinu socijalnog mira. Dokumentacija i zvanični finansijski izvještaji holdinga potvrđuju da je ERS ušao u opasnu zonu u kojoj se investicioni krediti, obezbijeđeni bezuslovnim garancijama Vlade Republike Srpske, dominantno preusmjeravaju u operativne troškove.

Time se direktno krše ugovorne obaveze o namjeni sredstava, dok se rizik vraćanja dugova prebacuje na teret budžeta i džepove poreskih obveznika.

Ekonomski analitičari već duže vrijeme upozoravaju na matricu po kojoj holding funkcioniše. Kada ERS dobije zeleno svjetlo Vlade za višemilionsko zaduženje namijenjeno kapitalnim projektima, stvarna realizacija na terenu izostaje ili kasni godinama.

Novac se, kako tvrde, pod plaštom „održavanja pogonske spremnosti“, prebacuje na račune zavisnih preduzeća – rudnika i termoelektrana – koja grcaju u dugovima.

„Javna je tajna da se overdraft krediti i namjenska sredstva miješaju na istim računima. Kada dođe vrijeme za isplatu plata u preduzećima koja imaju stotine izmišljenih radnih mjesta, povlači se novac sa pozicija koje su bile rezervisane za investicije. ERS je odavno prestao da stvara novu vrijednost i postao je protočni bojler za održavanje socijalnog mira partijske vojske“, kaže izvor iz strukovnih krugova energetskog sektora.

Ključni mehanizam koji omogućava ovakvo poslovanje jesu garancije Vlade Republike Srpske. Budući da su komercijalne banke postale izuzetno oprezne zbog visoke izloženosti i loših finansijskih pokazatelja energetskog sektora, ERS više ne može samostalno podići ni kratkoročne kredite.

Vlada Republike Srpske u ulozi skupštine akcionara redovno donosi odluke o davanju stopostotnih garancija na kredite. Ukoliko ERS ne bude mogao otplatiti rate – što je scenario koji sa trenutnim minusima postaje izvjestan – banke će se naplatiti direktno iz budžeta Republike Srpske.

Gušenje u dugovima postalo je alarmantno nakon što je holding zabilježio istorijski gubitak od 56 miliona KM, praćen višemilionskim zaduženjima u prvoj polovini ove godine za nabavku skupe električne energije sa inostranog tržišta.

Posljedice nenamjenskog trošenja kredita već su vidljive na mrežama koje vape za rekonstrukcijom, ali i na računima za električnu energiju. Umjesto da profit od prodaje struje i krediti donose profit, ERS se bori za golu likvidnost.

Da ERS više ne može samostalno podići ni komercijalni kredit bez pomoći države, dokazuju i najnovije odluke Vlade Repunlike Srpske. Samo tokom jula, Vlada je odobrila garancije za nova kreditna zaduženja ERS-a i RiTE Gacko u iznosu od 40 miliona KM. Od toga, dva kredita od po 10 miliona KM namijenjena su za „izmirenje dospjelih obaveza“, odnosno za vraćanje starih dugova.

A situacija u zavisnim preduzećima je katastrofalna. Međunarodni arbitražni sud u Vašingtonu zvanično je zatvorio spor težak 1,3 milijarde maraka koji je protiv RiTE Ugljevik vodilo „Elektrogospodarstvo Slovenije“. Iako vlasti ovo predstavljaju kao pobjedu, istina je da je pravni kolaps izbjegnut tako što su Egs-Ri, RiTE Ugljevik i ERS potpisali nagodbu o isplati čak 158 miliona evra duga i pripadajućih kamata. Ove astronomske obaveze otplaćivaće se u kvartalnim ratama sve do 2031. godine, a garant za ovu isplatu je ponovo – Vlada Republike Srpske i budžet građana.
I dok se otplaćuju stari dugovi Slovencima, preduzeće se guši u novim dubiozama. Proizvodnja u Ugljeviku je u konstantnoj krizi zbog kašnjenja u skidanju otkrivke i zastarjele mehanizacije. Da stvar bude gora, ruskom oligarhu Rašidu Serdarovu isplaćeno je preko 150 miliona evra (oko 240 miliona KM) za otkup njegovog koncesionog preduzeća „Comsar Energy RS“. Iako je novac poreskih obveznika prebačen na račune Serdarova, RiTE Ugljevik još uvijek nije ušla u posjed površinskog kopa Ugljevik istok 2.

Ništa bolja situacija nije ni u Hercegovini.

Istraživački portali objavili su da će RiTE Gacko platiti nevjerovatnih 660.000 KM samo za naknadu za obradu kredita od 22,2 miliona KM. Banke su zaračunale fiksnu kamatnu stopu od visokih 6,9 odsto, uz naknadu za obradu od čak 2,97 odsto. Garant i ovog kredita su građani, tačnije Budžet Republike Srpske.
Pored ovog zaduženja, Vlada Republike Srpske je tokom jula izdala dodatne garancije za kredit od 20 miliona KM za RiTE Gacko zvanično namijenjen rekonstrukciji rashladnog tornja, čime je ukupan dug ovog zavisnog preduzeća samo u jednom mjesecu porastao za preko 40 miliona maraka.

Tako se „rupe“ u poslovanju ERS zatvaraju isključivo novim zaduživanjima, dok investicioni projekti kasne i ne plaćaju se. Sa druge strane stotine miliona evra daju se za arbitraže, otkup propalih koncesija i lihvarske bankarske naknade. U isto vrijeme energetska mreža u Republici Srpskoj vapi za rekonstrukcijom, a istorijski gubici u poslovanju ERS od 56 miliona KM jasno pokazuju da je kolaps pred vratima.

Pitanje je samo dana kada će komercijalne i strane banke u potpunosti zatvoriti kreditne slavine. Kada se to desi, lažni energetski suverenitet Republike Srpske rasprsnuće se kao balon od sapunice, a ceh će biti ispostavljen direktno na računima za struju građana.

I dok ERS grca u gubicima, a radovi na kapitalnim projektima skoro stoje, uprava ERS-a ne štedi na marketingu i reklamama, iako kao apsolutni monopolista na tržištu i nema nikakvu konkurenciju.

Zvanični planovi nabavki pokazuju da holding redovno izdvaja stotine hiljada maraka za „medijsko predstavljanje i neposredni marketing“.Najveći dio tog finansijskog kolača završava na računima medijskih kuća i agencija koje su direktno bliske vladajućoj strukturi u Republici Srpskoj.

Tako na tenderskim procedurama za medijsko oglašavanje i fiktivno „poboljšanje vidljivosti brenda“ redovno pobjeđuje prorežimski dnevni list „Glas Srpske“ kojem se dodjeljuju ugovori vrijedni i po 750.000 KM.

Pored ovoga, stotine hiljada maraka iz energetskog sektora se kroz sponzorstva sportskih manifestacija i takozvane „promotivne kampanje“ preusmjeravaju marketinškim agencijama bliskim vrhu SNSD-a.
„Ovdje se uopšte ne radi o marketingu, jer ERS nema potrebu da se reklamira – građani moraju kupiti struju od njih, htjeli to ili ne. To je klasičan i zakonom upakovan mehanizam za finansiranje režimskih medija i izvlačenje novca iz javnog sistema u privatne džepove, dok se istovremeno podižu milionski krediti za vraćanje dugova i isplatu plata“, ističu istraživački novinari.
Istraživački portali, poput Capital.ba i InfoRadara, istražili su ključne aktere i fiktivne firme preko kojih se izvlače milioni za marketing ERS-a.

Agencija „XPLODE MEDIA“ iz Trebinja, čiji vlasnik je Nemanja Bodiroga I koja ima jednog zaposlenog postala je apsolutni rekorder kada je riječ o marketingu ERS od kojeg su dobili dva ogromna ugovora: jedan za reklamiranje na sportskim i kulturnim manifestacijama vrijedan 2,5 miliona KM, a drugi za medijsko oglašavanje vrijedan 950.000 KM. U oba slučaja, ova firma sa jednim zaposlenim bila je jedini ponuđač na tenderu Luke Petrovića. Izvori upućeni u poslovanje iza scene ovu i njene poslove sa strukturama bliskim Alternativnoj televiziji, koja je u vlasništvu porodice Dodik.
I RTRS, kao javni servis pod direktnom političkom kontrolom vlasti u Republici Srpskoj, redovno dobija stotine hiljada maraka kroz ugovore za praćenje rada ERS-a, prenos specijalnih emisija o energetici i sponzorstva. Tu je i „Herceg TV“ iz Trebinja, koju u narodu zovu “Lukina televizija”. Ova tv preko takozvanih direktnih sporazuma i namještenih tendera redovno inkasira desetine hiljada maraka javnog novca direktno iz matičnog preduzeća ERS-a i trebinjske gradske uprave za „usluge oglašavanja“.
I zavisna preduzeća u sistemu ERS prate ovu matricu.
Istraživanja organizacije Transparency International BiH pokazala su da se pod stavkom „usluge reklame“ krije svjesno zaobilaženje Zakona o donacijama. Na ovaj način ERS pod plaštom marketinga uplaćuje novac probranim vjerskim zajednicama, udruženjima i sportskim klubovima koji su pod kontrolom lokalnih moćnika, I na taj način, kako tvrde, kupuje glasove pred izbore.

(BN)