Navršava se 15 godina od brutalnog ubistva Muamera Gadafija. Iza njegove 42-godišnje vladavine ostalo je sjećanje na bogatstvo i tiraniju, dok je njegova smrt gurnula Libiju u haos.

Petnaest godina je prošlo od kada je 20. oktobra 2011. godine u prašini rodnog Sirta brutalno okončana 42-godišnja vladavina Muamera Mohameda Abu Minjara el Gadafija. Njegova smrt, usred vihora Arapskog proljeća, označila je kraj jedne od najkontroverznijih era u modernoj istoriji, ali nije donijela mir Libiji, koja je danas duboko fragmentisana država zahvaćena političkom nestabilnošću i građanskim sukobima.

Gadafi je rođen oko 1942. godine u siromašnoj nomadskoj beduinskoj porodici, a njegov otac je zarađivao kao čobanin čuvajući koze i kamile. Iako je porodica bila nepismena, uspjeli su da mu obezbijede obrazovanje. Mladi Muamer je pješačio po 30 kilometara do škole u Sirtu i spavao u džamiji, trpeći zadirkivanja vršnjaka zbog svog porijekla, na koje je do kraja života ostao ponosan.

Njegova politička svijest budi se rano. Odrastajući pod italijanskom okupacijom, a kasnije u kraljevini Idrisa I koji je zavisio od Zapada, Gadafi je bio inspirisan panarabizmom, egipatskim predsjednikom Gamalom Abdelom Naserom i događajima poput arapsko-izraelskog rata 1948., egipatske revolucije 1952. i Suecke krize 1956. godine. Već sa 15 godina istupio je protiv imperijalizma, a zbog antikolonijalističkih aktivnosti je u 19. godini izbačen iz škole i uhapšen.

Shvativši da je za promjenu neophodna vojna sila, 1963. godine upisuje Kraljevski vojni koledž u Bengaziju. Iako se sukobljavao sa nadređenima i prvobitno odbijao da uči engleski jezik zbog britanskog uticaja na vojsku, pokazao je briljantan talenat za strategiju. Unutar vojske je stvorio tajnu mrežu „Slobodni oficiri – unionistički socijalisti“. Vojno školovanje završio je u Engleskoj, u kampu Bovington u Dorsetu, gdje je savladao engleski jezik, vojno signaliziranje i komandovanje.

Bijela revolucija i ekonomski procvat
Otkriće velikih rezervi nafte 1959. godine privuklo je zapadne korporacije poput „BP“ i „Shell“, dok je narod živio u siromaštvu. Prilika za prevrat ukazala se 1. septembra 1969. godine, kada je kralj Idris otputovao u Tursku. U gotovo beskrvnom državnom udaru, nazvanom „Bijela revolucija“, 27-godišnji kapetan preuzeo je vlast, ukinuo monarhiju i proglasio socijalističku Libijsku Arapsku Republiku. Već 1971. godine javnost ga je mogla vidjeti na fotografijama sa novim idolom, egipatskim predsjednikom Anvarom Sadatom.

Gadafi je odmah nacionalizovao zapadne naftne kompanije, uključujući „British Petroleum“ i „Bunker Hunt“. Svoju moć na globalnoj sceni demonstrirao je 1973. godine kada je ubijedio Organizaciju zemalja izvoznica arapske nafte (OAPEC) da uvede embargo zemljama koje su podržavale Izrael u Jomkipurskom ratu, što je dovelo do skoka cijena nafte za preko 400 procenata.

Zahvaljujući milijardama dolara prihoda, Libija je doživjela nezapamćen društveni procvat. Uništena su sirotinjska naselja, izgrađeni stanovi, bolnice, uvedeno je besplatno visoko obrazovanje i otvorene su hiljade radnih mjesta. Promovisan je pan-libijski identitet naspram tribalizma, žene su dobile veća prava, a BDP po glavi stanovnika pretekao je onaj u Italiji i Velikoj Britaniji, postavši najveći u Africi.

Tamna strana Džamahirije i “Zelena knjiga”
Svoju viziju države Gadafi je formulisao u „Zelenoj knjizi“ (1975). Njegova „Treća univerzalna teorija“ odbacivala je i ateistički komunizam i materijalistički kapitalizam, tvrdeći da je najamni rad ropstvo.

Ipak, realnost je ubrzo postala mračna. Uveden je šerijatski zakon uz strogu zabranu alkohola, ali i cenzura medija, dok su političke partije i sindikati ukinuti. Režim se oslanjao na represiju tajne policije, zatvaranje neistomišljenika bez suđenja i javna pogubljenja. Zanimljivo je da je Gadafi bio opsjednut prikrivanjem navodnog jevrejskog porijekla svoje majke, naređujući eliminaciju svakoga ko bi mogao da otkrije tu porodičnu tajnu.

Posebno skandalozan detalj njegove vlasti bila je „Amazonska garda“. Navodno sačinjena od oko 30 djevica u maskirnim uniformama sa jakom šminkom i manikirom, ova jedinica je predstavljana kao simbol ženske emancipacije. Poslije pada režima, otkrivena je jeziva istina: Gadafi i njegovi sinovi su sistematski silovali i zlostavljali ove tjelohraniteljke, kao i supruge svojih političkih protivnika.

Globalni provokator i sponzor terorizma
Novac od nafte Libija je izvozila u vidu naoružanja i finansija za antiimperijalističke pokrete širom svijeta. Gadafi je podržavao IRA-u, vojsku Idi Amina u ratu Ugande i Tanzanije, Palestinsku oslobodilačku organizaciju, Crne pantere, Afrički nacionalni kongres i Revolucionarni ujedinjeni front Sijera Leonea. Kasnije je priznao i odgovornost za rušenje aviona Pan Am na letu 103 iznad Lokerbija u Škotskoj (1988).

Njegovi diplomatski nastupi bili su prožeti ekscentričnim ponašanjem. Insistirao je da inostrane zvanice prima u ogromnom beduinskom šatoru postavljenom u prestonicama koje je obilazio, a poznat je i incident kada je naredio da se bučna kamila veže pored šatora tadašnjeg generalnog sekretara UN, Kofija Anana, radi psihološkog pritiska. Vrhunac je bio njegov govor pred Generalnom skupštinom UN 2009. godine. Umjesto 15, govorio je 96 minuta, osudio Savjet bezbjednosti, bacio Povelju UN na pod i toliko izmorio arapskog prevodioca da je ovaj preko mikrofona dao otkaz.

Početkom dvijehiljaditih, pukovnik mijenja kurs. Osudio je napade 11. septembra, odustao od oružja za masovno uništenje i platio odštetu žrtvama iz Lokerbija. Zapad je ukinuo sankcije, SAD su skinule Libiju sa liste sponzora terorizma, a svijet je 2007. obišla fotografija na kojoj se Gadafi u pustinji rukuje sa britanskim premijerom Tonijem Blerom.

Krvavi pad
Međutim, do kraja prve decenije 21. vijeka, oko 40 odsto Libijaca živjelo je ispod granice siromaštva. Kada je krajem 2010. krenulo Arapsko proljeće, Gadafi je pokušao da smiri tenzije oslobađanjem zatvorenika, smanjenjem cijena hrane i čišćenjem vojske, ali uzalud.

U februaru 2011. pobunjenici zauzimaju Bengazi, a masovni protesti prerastaju u građanski rat uz intervenciju zapadnih sila. Iako su mu dva sina poginula u bombardovanjima, diktator je odbio da siđe s vlasti. Nakon pada Tripolija, bježao je sve do oktobra, kada je njegov konvoj opkoljen na izlazu iz Sirta.

Ranjeni pukovnik pokušao je da se sakrije u odvodnom kanalu, gdje su ga pronašle snage Nacionalnog prelaznog vijeća. Umjesto suđenja, uslijedio je stravičan linč. Gadafi je mučen, prebijan i na kraju upucan, a šokantni snimci njegovog pogubljenja obišli su planetu.

Njegovo tijelo bilo je četiri dana (od 21. do 25. oktobra) izloženo javnosti u industrijskom frižideru za meso u gradu Misrati, gdje su dolazile hiljade ljudi. Dan kasnije, 26. oktobra 2011., sahranjen je na tajnoj lokaciji u pustinji, kako grob ne bi postao svetilište ili meta vandala.

Danas, deceniju i po kasnije, jasno je da brutalno ubistvo Moamera Gadafija nije donijelo katarzu. Libijska ekonomija se smanjila, zemlja je podijeljena oružanim frakcijama, a narod koji je nekada imao najviši životni standard na kontinentu i dalje plaća preskupu cijenu svoje revolucije.