Moderna istraživanja otkriće precizan izgled tvrđave iz 13. vijeka i impozantne crkve Svetog Đorđa

Prvi rezultati omogućili su do sada najbolji pregled izgleda utvrđenja, kao i potencijale za dalja istraživanja. Sadašnja iskopavanja, navodi arheolog Dušan Kojić, fokusirana su na prikupljanje podataka iz starih iskopa.

“Novi pristup će pomoći u osmišljavanju strategije iskopavanja i narednih istraživanja ovog značajnog arheološkog lokaliteta. Bićemo u mogućnosti da saznamo izgled tvrđave, građevinsku strukturu, unutrašnjost, okruženje… Istraživanjem pomoću modernih tehnologija utvrdićemo faze izgradnje i života u tvrđavi“, pojasnio je Kojić. Zajedno sa Zavičajnim muzejom iz Gradiške, u ovom projektu učestvuje Arheološki institut iz Beograda.

Proučavanje tvrđave, od koje su sačuvani zapadni bedem i najjača, donžon kula koja je bila mjesto posljednje odbrane, važno je, prema navodima Uglješe Vojvodića, arheologa iz Beograda, zbog novih saznanja o sistemu odbrane i bezbjednosti prostora, te uloge utvrđenja u zaustavljanju prodora Osmanlija.

Najstariji zapis iz 1244. godine

Vrbaški grad na litici, na nadmorskoj visini 285 metara, pored puta Gradiška – Mrakovica, prvi put se pominje u Povelji ugarskog kralja Bele IV 1244. godine, kao administrativni centar župe Vrbas.

Prema istorijskim dokumentima, Vrbaški grad je 1398. godine posjetio car Svetog Rimskog carstva Sigismund, što jasno ukazuje na njegov značaj.

Gospodari Vrbaške župe, kojoj je pripadao ovaj grad, bili su blagajski knezovi Babonići. Istoričarka Jelena Mrgić Radojčić u studiji o Donjim Krajima navodi da je Vrbaška župa zauzimala područje između rijeke Moštanice na zapadu, Save na sjeveru i Vrbasa na istoku te se na jugu prostirala do obronaka Kozare.

Vrbaški grad dužine 50 metara, kao središte župe, koji je počev od 1981. godine istraživao Milan Đurđević, arheolog Zavičajnog muzeja iz Gradiške, je na vrhu brda Pavetnjak, blizu Gornjih Podgradaca.

U knjizi “Stari bosanski gradovi” istoričar Hamdija Kreševljaković navodi da su ovo utvrđenje, poprište burnih događaja, Osmanlije osvojile 1537. godine, kada ga je zapovjednik Andrija Radulović, u nemogućnosti dalje odbrane, zapalio i napustio.

Nakon toga, Vrbaški grad nije obnovljen niti naseljen. Sačuvan je zapadni zid dužine 21 metar, debljine pri temelju 1,45 metara i visine 4,3-5 metara.

Na visini od četiri metra su otvori 24 x 12 cm, na jednakim razmacima, duž cijelog zida. Služili su za utvrđivanje nosivih greda drvene konstrukcije koju su koristili branioci grada.

Srednjovjekovna tvrđava Vrbaški grad i crkva Svetog Đorđa, koja čini istu cjelinu, proglašeni su nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.

Crkva Svetog Đorđa

U podnožju Vrbaškog grada, sa južne strane, 2016. godine pronađena je impozantna srednjovjekovna crkva posvećena Svetom Đorđu, sa polukružnom apsidom, postavljena u pravcu istok – zapad. Arheolozi tvrde da se radi o bogomolji zavidnih dimenzija koja se može svrstati među najveće crkve tog perioda na širem području.

“Ustanovljeno je da je crkva građena od lomljenog i tesanog kamena vezanog krečnim malterom, a pronađena je i opeka kojom su popločane podnice“, navodi arheolog Bojan Vujinović, koji je, zajedno sa stručnjacima Zavičajnog muzeja iz Gradiške, u posljednje dvije decenije angažovan na istraživanju crkvišta.

Zidovi su široki oko metar, dok su u temeljnoj zoni 1,6 metara. Gradnja crkve i njena arhitektonska rješenja mogu se dovesti u vezu sa kombinacijom romaničkog i gotičkog stila.

“Pojava takvog stila u izgradnji sakralnih objekata nije novina, jer građevinski majstori u srednjem vijeku evidentno dolaze sa zapada i iz Dalmacije“, smatra Vujinović.

Istraživanjem su pronađena i dva od ukupno četiri potpornja, a nacrtao ih je Nikola Bilogrivić 1936. godine, prilikom djelimičnih istraživanja ovog sakralnog objekta.

Na istoj lokaciji pronađen je i srebrenjak iz druge polovine 15. vijeka hrvatsko-ugarskog kralja Matije Korvina, jednog od najmoćnijih i najbogatijih kraljeva u Evropi svog vremena.
Nastanak Podgradaca

U blizini grada i crkve razvijalo se i predgrađe kao naselje, pa se smatra da su tako nastali Gornji Podgradci. Krajem turskog perioda, 1855. godine, u Podgradcima je otvorena pilana na vodeni pogon, koja je, osim domaćih, zapošljavala i radnike iz čitave Austrougarske monarhije. Time se povećavao broj stanovnika, a naselje širilo, sve do današnjih dana.