Connect with us

Društvo

“KOLIKO VARNICA, TOLIKO SREĆICA”: Zašto se na Badnje veče PALI BADNJAK

“Prema hrastu ima srpski narod veliko poštovanje”, davno je zapisao čuveni etnolog Veselin Čajkanović.

Nekada su mnogi starodrevni primjerci smatrani za božanstva, danas okićene grane ovog svetog drveta, koje uz roj varnica sagorijeva na ognjištu i grijje dom u božićnoj noći, predstavljaju simbol velikog hrišćanskog praznika Božića.

Ovo drvo, koje je vijekovima gorjelo na ognjištima i ispred hramova, srž je našeg entiteta i simbioza drevnih slovenskih vjerovanja i hrišćanskog učenja.

Po hrišćanskim shvatanjima badnjak je simbol drveta koje su pastiri donijeli u Vitlejemsku pećinu, u kojoj je rođen Isus, i koje je Josif založio da ugrije Bogorodicu Mariju i tek rođenog Isusa, što su najavile varnice koje su poletjele u nebo.

S druge strane, etnolozi i antropolozi podsjećaju na to da je poštovanje svetog drveta mnogo starije i da se samo nadovezuje na prastare staroslovenske običaje vezane za poštovanje kulta sunca, gdje se božanstvo, otjelotvoreno u liku hrasta, spaljuje u krugu ognjišta da bi se iz vatre ponovo oživjelo.

Antički putopisci su još opisivali Slovene kao narod koji poštuje šume i vode, a hrast navode kao njihovo najsvetije drvo s božanskim duhom. O tome takođe svjedoči Čajkanović navodeći da u istočnoj Srbiji „svako selo ima po nekoliko zapisa, i to su mahom gorostasni hrastovi sa usječenim krstovima u njihovim deblima. Niko ne smije da odsječe takav hrast, niti i opalo suvo granje s njega da gori, jer bi se takvome kuća ugasila ili bar bi mu ruka usahla“. To, kako dalje kaže, uglavnom, važi za sve srpske krajeve. Pod takvim hrastovima, o ljetnim praznicima, održavane su molitve i prinošene žrtve, održavane su i skupštine poput one ispod čuvenog takovskog grma, pod kojim je, 1815. donesena odluka o ustanku na Turke.

Kult predaka
Familijarni odnos Srba i hrasta, svi drevni običaji iz praslovenske zajednice, spojili su se s hrišćanskom mitologijom i ritualnom praksom, što je takođe rasvijetlio Čajkanović posebno ističući božićne običaje koji su najbolje očuvali neuništivu osnovu narodne religije – poštovanje kulta predaka.

Kod Slovena je, naime, bilo razvijeno vjerovanje da se svijet živih i mrtvih prepliće. Međutim, kontakt predaka i živih nije bio moguć bilo kad, već samo u posebnim danima. Takav dan je, smatra Čajkanović, bio Badnje veče, kad se precima sprema večera. Svečana badnja večera, zaključuje naš etnolog, bila je posvećena utemeljivačima porodice i roda, čija je duhovna hrana na onom svijetu bila radost zbog okupljanja potomaka brojnih kao iskre zapaljenog hrasta ili badnjaka, koji je postao centralni simbol ovog hrišćanskog praznika.

To spaljivanje svetog hrasta badnjaka usred zime, doba kad priroda prividno umire, nije čin uništenja, već nagovještaj ponovnog rođenja svijeta koji najavljuju duše svetih predaka koje ujutro u liku položajnika posjećuju dom i pozdravljaju potomke. Otud se položajnik dobro dočekuje i dariva da bi zauzvrat porodici donio dobrobit i plodnost, a posude s hranom ostaju cijelu noć na stolu i ne peru se jer iz njih jedu preci.

– Obilježen naročitom atmosferom četrdesetodnevnog posta, te čitavim nizom vjerovanja i običaja čiji je primarni cilj da se kroz različite rituale prizove povoljna, plodna i bogata dolazeća godina, Božić je jedinstvena sinteza vjerskog i paganskog, narodnog i crkvenog, porodičnog i nacionalnog praznika, glavni zimski praznik. Iako se ne može sa sigurnošću tvrditi kada se tačno počelo s masovnom proslavom Božića u Srba, nema sumnje da su određene forme ovog praznika poštovane još u srednjem vijeku – kaže Tamara Ognjević, istoričar umjetnosti.

Badnji dan, a osobito Badnje veče, kada čitava porodica dočekuje objavu rođenja Hristovog, tačka je u vremenu i prostoru kada se u slavu Sina Božjeg okupljaju i preci i potomci.

– Počev od Badnjeg jutra, kada domaćin s najstarijim sinom odlazi da na ritualni način odsječe mlado hrastovo ili cerovo drvo, Badnji dan čini niz najrazličitijih priprema za trenutak kada će se porodica okupiti na posnoj, ali simbolički vrlo značajnoj večeri – kaže Tamara Ognjević.

Badnjak se unosi u kuću prije večere

Badnjak se ne unosi u kuću prije večeri, a običaj je da ga u dom unese domaćin uz riječi: „Dobro veče i srećno vam Badnje veče“, pritom kvočući kao kvočka, dok ga domaćica, praćena djecom, koja pijuču kao pilići, zasipa žitom, novčićima i voćem iz sita. Nakon večere se cjeliva, maže medom i prska vinom, da bi se potom zapalio na ognjištu kao jedinstveni simbol ognja koji će roditi novo, vječno svjetlo. Deca džaraju zapaljen badnjak kako bi se formiralo što više iskrica koje simbolizuju dobro zdravlje, veliko potomstvo, dobar rod i svako drugo bogatstvo.

FOTO: MIOMIR JAKOVLJEVIĆ/RINGIER
FOTO: MIOMIR JAKOVLJEVIĆ/RINGIER

– Noseći u sebi čitav niz vjerovanja vezanih za poljoprivredne radove, plodnost zemlje i stoke, Božić je dugo bio najznačajniji praznik za srpskog seljaka. U gradskim sredinama on će sve do danas zadržati svoju prirodu porodičnog praznika, u okviru kojeg se pre svega okupljaju članovi jedne porodice za svečanom trpezom uz simbolično paljenje badnjaka i lomljenje česnice – kaže Tamara Ognjević.

Badnjak se sječe s tri udarca

Božićno slavlje počinje već u ranu zoru na Badnji dan, 6. januara, kada domaćini pucanjem iz pušaka i prangija objavljuju polazak u šumu po badnjak. Prije sječenja se drvetu nazove „dobro jutro“, čestita mu se praznik i moli se da donese zdravlje i sreću porodici.

Zatim se drvo posipa žitom, a u nekim krajevima mu se daruje kolač posebno spremljen za tu priliku. To je mlado hrastovo ili cerovo drvo, a prema narodnom vjerovanju, badnjak se mora posjeći sa tri snažna udarca sa istočne strane. Što se sjekirom tri puta ne presječe, dovršava se lomljenjem ili uvrtanjem drveta. Sijeku ga isključivo muškarci, obično domaćin i najstariji sin.

Koliko varnica, toliko parica

Badnjak se pali obično uz riječi: „Koliko varnica, toliko srećica. Koliko varnica, toliko parica. Koliko varnica, toliko u toru ovaca. Koliko varnica, toliko prasadi i jaganjaca. Koliko varnica, toliko gusaka i piladi, a najviše zdravlja i veselja. Amin, Bože daj“.

Vasilije Perić naložio Badnjak
FOTO: USTUPLJENA FOTOGRAFIJA

Svake Badnje večeri se i ispred crkava širem Srbije okupljaju ljudi da učestvuju u ritualu paljenja badnjaka.

Hrast

Hrastovi pripadaju familiji bukve (Fagaceae) i u našim nizijskim i brdskim krajevima prisutno je oko desetak vrsta hrastova, a među njima najpoznatiji su cer (Quercus cerris L.), sladun (Quercus frainetto Ten.), lužnjak (Quercus robur L.), kitnjak (Quercus petraea (Matt.) Liebl.), medunac (Quercus pubescens Willd.). Vrsta hrasta koja je u narodnu poznata kao cer, najčešće se koristi za badnjak.

Cer je listopadno drvo koje može da poraste do 35 metara u visinu, dok u prečniku dostiže i do jednog metra. Pojedini primjerci mogu da dožive starost i do 200 godina. Njegova kora je hrapava i ispucala, najčešće je tamnosive boje, dok je u pukotinama sa crvenkastom nijansom. Listovi se nalaze na kratim drškama koje su dlakave, a sama liska je kožasta i sjajna. Za hrastove je karakteristično da kada se siječe stablo, na panjevima iz pupoljaka se razvijaju mladi izdanci i na taj način se brzo i lako obnavlja šuma koja je posječena – kaže dr Uroš Buzurović, kustos botaničar Prirodnjačkog muzeja u Beogradu.

Cer ima odvojene muške i ženske cvjetove. Muški cvjetovi se nazivaju rese. Ženski cvjetovi se oprašuju vjetrom. Plod je žir i on predstavlja jestivi plod, orašicu koja je pri osnovi nasađena na kupolu (peharastu tvorevinu) koja je izgrađena od velikog broja, gustih, končastih ljuspi. Plod hrasta podsjeća na šubaru.

 

Related Topics:

Društvo

VREMENSKA PROGNOZA! Pretežno sunčano i toplo, temperature do 25 stepeni

U Republici Srpskoj i Federaciji BiH (FBiH) sutra će biti pretežno sunčano i toplo uz malu do umjerenu oblačnost.

Duvaće slab do umjeren sjeveroistočni vjetar, dok će u Hercegovini ujutro lokalno biti pojačana bura, saopšteno je iz Republičkog hidrometeorološkog zavoda.

Jutarnja temperatura biće od dva do 11, na jugu do 15, a najviša dnevna od 17 do 23, na jugu do 25 stepeni Celzijusovih.

Danas je preovladavalo umjereno do pretežno oblačno vrijeme, ponegdje uz slabu kišu, saopšteno je iz Federalnog hidrometeorološkog zavoda.

Temperatura izmjerena u 14 časova: Bjelašnica dva, Čemerno 10, Kalinovik 11, Ivan Sedlo 13, Gacko 14, Sokolac i Han Pijesak 15, Sarajevo 17, Bugojno 18, Mrkonjić Grad, Rudo, Srebrenica i Livno 19, Zvornik, Ribnik, Foča, Šipovo i Drvar 20, Višegrad 21, Banjaluka, Bijeljina, Srbac, Bihać, Sanski Most, Tuzla i Zenica 22, Novi Grad i Prijedor 23, Bileća i Mostar 24 i Trebinje 25 stepeni Celzijusovih.

Nastavi čitati

Društvo

FOČA DOBIJA STATUS GRADA! Evo šta stoji iza odluke Vlade RS

Vlada Republike Srpske utvrdila je danas, u petak, 17. aprila 2026. na 6. sjednici u Banjaluci, Prijedlog zakona o gradu Foča, po hitnom postupku, kojim se uređuje područje, nadležnosti, organi i finansiranje ovog grada.

Kako je obrazloženo, razlog za donošenje ovog zakona sadržan je u činjenici da su ispunjeni propisani uslovi za promjenu statusa opštine Foča u grad Foča.

Postupak za dodjelu statusa
Opština Foča je, ističu iz Vlade Republike Srpske, na osnovu Odluke Skupštine opštine Foča od 29. januara 2026. godine pokrenula postupak za dodjelu statusa grada, dostavljanjem odluke Vladi Republike Srpske i informacija i podataka kojima se ovakav zahtjev opštine Foča opravdava.

“Uz Odluku Skupštine opštine Foča dostavljen je i Elaborat o opravdanosti zahtjeva za sticanje statusa grada, koji sadrži cjeline: opšte karakteristike, istorijski pregled, javne ustanove i javna preduzeća čiji je osnivač Opština Foča, javne ustanove, preduzeća i institucije čiji je osnivač Republika Srpska, obrazovanje, zdravstvena zaštita, socijalna zaštita, privreda, turizam, poljoprivreda, kultura, vjerske zajednice i sakralna baština Foče, sport, organizacije civilnog društva i mladi, javna infrastruktura, komunalne djelatnosti, životna sredina, prostorno-planska dokumentacija, sigurnost građana, Strategija razvoja opštine Foča za period 2017-2026. godine i analiza budžeta”, kažu iz Vlade RS.

Jedinstvena cjelina
Kako su dodali, načelnik opštine Foča u aktu ukazuje na odluku Skupštine opštine Foča i ističe da smatra da su ispunjeni zakonom utvrđeni uslovi za dodjelu statusa grada Foči, iz razloga što Opština Foča predstavlja jedinstvenu geografsku, socijalnu, ekonomsku, istorijsku i teritorijalnu cjelinu sa odgovarajućim nivoom razvoja.

Pored navedenog, ističe se da ova opština ispunjava uslove za sticanje statusa grada koji su propisani članom 10. stav 2. Zakona o lokalnoj samoupravi, koji propisuje izuzetak po kome opština može steći status grada, bez obzira na broj stanovnika i status razvijene jedinice lokalne samouprave, ako je stopa zaposlenosti na području opštine iznad republičkog prosjeka ili ako opština najmanje deset godina ima pet studijskih programa u smislu zakona kojim se uređuje visoko obrazovanje, više od 2.000 studenata na ovim programima i bogato kulturno-istorijsko nasljeđe.

Značajni resursi
Tako se ističe da na području opštine Foča djeluju dvije visokoškolske ustanove: Medicinski fakultet Foča, u sastavu Univerziteta u Istočnom Sarajevu i Pravoslavni bogoslovski fakultet “Sveti Vasilije Ostroški” Foča.

“Na području opštine Foča nalaze se brojni prirodni i kulturni lokaliteti koji predstavljaju značajne resurse i osnovu za razvoj turizma, privrede i ukupnog društvenog razvoja. Bogato kulturno-istorijsko nasljeđe je predstavljeno kroz prikaz brojnih spomenika kulture i drugih objekata sa dugom istorijskom tradicijom”, navode iz Vlade Republike Srpske.

Najveći nacionalni park u BiH
Posebno se, kako su dodali, izdvaja Nacionalni park “Sutjeska”, kao najveći i najstariji nacionalni park u Bosni i Hercegovini, sa površinom od 16.052,34 hektara, koji je član Evropske federacije parkova. U sastavu Nacionalnog parka nalazi se prašuma Perućica, zaštićeni prirodni rezervat, jedna od najočuvanijih evropskih prašuma.

“Vlada Republike Srpske danas je, takođe po hitnom postupku, utvrdila i Prijedlog zakona o izmjeni i dopunama zakona o teritorijalnoj organizaciji Republike Srpske. Razlog za donošenje ovog zakona je njegovo usklađivanje sa Zakonom o Gradu Foča”, navode iz Vlade Republike Srpske.

Šta kaže budući gradonačelnik
Milan Vukadinović, načelnik opštine Foča, kaže da ga je jako obradovalo to što će ova lokalna zajednica dobiti status grada, a koji će biti trajni temelj centra ove regije u svakom mogućem smislu.

“To je u pripremi već jedan ozbiljan period, a evo sad smo u fazi realizacije, konačno. To me je jako obradovalo, s obzirom da smatram da je generalno istorijski Foči pripadalo to mjesto i status grada, s obzirom da je jednostavno centar ove regije, u svakom mogućem smislu”, rekao je Vukadinović za “Nezavisne novine”.

Nastavi čitati

Društvo

Profesor Anel Hajirić nakon emotivnog ispraćaja: UČIO SAM IH DA BUDU LJUDI

Nisam očekivao da će me učenici ispratiti na ovakav način. Radio sam svoj posao na najbolji način, što se kaže – kako sam znao i umio, ali ovo što sam doživio je nešto posebno, neočekivano.

Započeo je time svoju priču za “Nezavisne novine” Anel Hajirić, donedavni profesor fizike u Medicinskoj srednjoj školi u Banjaluci, odakle su ga učenici veličanstveno ispratili nakon što mu je završio angažman koji je trajao do povratka radnika.

Kako kaže, iako je prošlo više od sedam dana, emocije se još nisu slegle.

Emotivan oproštaj koji je dirnuo cijelu školu

“Vjerujte da sam plakao od trenutka kad sam saznao da mi se ugovor bliži kraju. Međutim, kad vidite da učenici plaču, školske kolege i pomoćno osoblje, ni vama nije svejedno. Plakao sam čitavu sedmicu, samo kad vidim video-snimke koji kruže društvenim mrežama zasuze mi oči i srce počne ubrzano da lupa”, navodi on.

Kako objašnjava, bio je svjestan da će kraj nekada doći, ali ne krije da se nije nadao da će biti ovako iznenada, dva mjeseca pred kraj polugodišta.

“Posla će biti, toga sam svjestan, kolege dolaze i odlaze. Meni je bilo prelijepo u Medicinskoj školi, ovo je moj deseti angažman u pet godina. Kolege su stvarno bile dobre, direktor i uprava škole su uvijek bili tu da izađu u susret, kolektiv za poželjeti, učenici takođe. Čovjek se navikne, a još kad se sve poklopi… Biće mi neobično, naravno”, ističe on za “Nezavisne novine”.

Više od profesora: Poruke koje ostaju učenicima

Osim što je bio profesor, Anel je bio i razrednik trećem razredu.

Kako kaže, sem što ih je učio da treba da budu dobri stručnjaci, učio ih je da moraju biti i dobri ljudi.

“Učio sam ih da budu pošteni, saosjećajni, a kada zatreba da se moraju i zauzeti za sebe, ali samo pravično. Na kraju dana bitnije je da vam neko kaže da ste dobar čovjek, a s tim se povlači i sve ostalo – stručnjak, predavač, profesor…”, kaže Hajirić.

Sem ispraćaja, profesor Anel kaže da će zauvijek pamtiti i svaki početak školske godine kada je prozivao prvačiće da uđu u svoja odjeljenja.

“Upoznavanje prvi put u učionici, kada oni steknu nekakav dojam o meni prvi put, pa nakon par mjeseci kada me bolje upoznaju, kažu: ‘Mislili smo da ste drugačiji’. Tu su, svakako, i događaji na nastavi, koji nas nasmiju i ostanu urezani u sjećanje, dijeljenje i dobrog i lošeg… Ima jedna anegdota kada sam promukao pa nisam mogao da pričam, a nisam smio da se naprežem, pa sam pisao. Bilo je interesantno i meni i djeci, smijali smo se, ali kažu da su sve razumjeli i naučili”, prisjeća se on u razgovoru za “Nezavisne novine”.

Šta nakon škole, planovi za budućnost?

Sad kad mu je angažman završio, Hajirića smo pitali ima li planove za budućnost.

“Šta će biti dalje – stvarno ne znam. Ovo je deficitarno zanimanje, uvijek će biti neka zamjena, nekoga do povratka sa trudničkog, neplaćenog odsustva ili povratka radnika sa funkcije. Mislim da je ovo moj maksimum i da ne mogu više od ovoga dati. Čitao sam u komentarima na društvenim mrežama da je ovo moja penzija, što se djelimično i slažem. Radiću na sebi još više, malo odmoriti, pa ćemo vidjeti šta budućnost nosi. Možda mi se ukaže i neka druga prilika mimo prosvjete, ko će znati”, ističe on.

U razgovoru za “Nezavisne novine” Hajirić se prisjetio i svojih početaka, kao i samog izbora zanimanja.

“Odmalena sam želio da pomažem ljudima na neki način. Prvo sam želio da budem advokat, pa nastavnik informatike, pa nastavnik muzičkog, i na kraju profesor fizike. Ja sam, inače, u duši umjetnik, sviram razne instrumente. Bio sam učesnik mnogih takmičenja i priredbi unutar škole kao učenik – kao recitator glumac, član orkestra… Onda sam u srednjoj školi razmislio i rekao sam sebi: ‘Bojim se da za tebe kao umjetnika nema posla, hajde da vidimo na kraju šta je najbolje’, pa sam razmislio i vidio i čuo da je profesor fizike deficitarno zanimanje te sam odlučio glavom, nažalost, i išao tim putem”, navodi on.

Kako dodaje, i učionica je jedna mala pozornica, gdje je profesor osoba u koju drugi gledaju.

“Učenici su zahvalna publika, tako da sam sebi to malo i prilagodio”, ističe on, dodajući da je i sam bio u srednjoj školi prije 10 godina te da nije zaboravio da je i on bio učenik.

Na kraju razgovora Hajirić je imao i poruku za učenike, ističući da želi da budu dobri ljudi i dobri stručnjaci.

“Da zapamte ono što sam im govorio i čemu sam ih podučavao. Ponosan sam što sam bio njihov profesor, razrednik, prijatelj. Neću biti tu prisutan za njih fizički, ali hoću emocionalno i psihički, kada im zatrebam znaju kako će mi se javiti. Nadam se da će s ponosom govoriti da sam im ja profesor i da me neće zaboraviti, jer ja njih sigurno neću, volim ih”, istakao je on za “Nezavisne novine”.

Anel je imao poruku i za buduće kolege, mlade profesore.

“Neka budu svoji. Nije sve u nadglašavanju, autoritetu, ima nešto i u tome da treba da slušamo jedni druge, da imamo vremena jedni za druge, da imamo razumijevanje i, na kraju, da budemo ljudi”, kaže on.

Nastavi čitati

Aktuelno