Predstavnički dom Parlamentarne skupštine BiH usvojio je zaključke Komisije za borbu protiv korupcije koji bi, ukoliko budu sprovedeni, mogli predstavljati najznačajniju reformu sistema visokog obrazovanja u Bosni i Hercegovini u posljednjih nekoliko godina.

Zaključci su uslijedili nakon saslušanja istraživačkih novinara i predstavnika nadležnih institucija sa ciljem sprečavanja da visoko obrazovanje bude profitabilan biznis, utvrditi eventualne zloupotrebe u postupcima akreditacije visokoškolskih ustanova, te pokretanje istrage gdje se sumnja u nezakonit rad univerziteta.

Komisija je, između ostalog, predložila da sve visokoškolske ustanove imaju zakonsku obavezu da najmanje jednom godišnje javno objavljuju spisak diplomiranih studenata, magistara i doktora nauka koji su zvanje stekli u prethodnoj akademskoj godini. Spisak bi sadržavao podatke o studijskom programu, stečenom zvanju i datumu izdavanja diplome, u skladu sa Zakonom o zaštiti ličnih podataka.

Istovremeno, od Savjeta ministara BiH i nadležnih institucija zatraženo je pokretanje sveobuhvatne reforme sistema akreditacije, kontrole kvaliteta i nadzora nad visokoškolskim ustanovama, uključujući preispitivanje uloge, nadležnosti i odgovornosti Agencije za razvoj visokog obrazovanja i osiguranje kvaliteta BiH.

Jedan od zaključaka predviđa i da Vijeće ministara u roku od 90 dana pripremi prijedlog zakonskog rješenja ili druge mjere kojima bi bio uspostavljen javni registar svih zaposlenih u institucijama BiH. Registar bi sadržavao podatke o stručnoj spremi, nazivu visokoškolske ustanove na kojoj je diploma stečena te godini sticanja diplome, takođe u skladu sa propisima o zaštiti ličnih podataka.

Komisija je pozvala Visoki sudski i tužilački savjet BiH, nadležna tužilaštva, porezne uprave, inspekcije i druge institucije da u okviru svojih nadležnosti utvrde eventualnu krivičnu, koruptivnu i finansijsku odgovornost u oblasti visokog obrazovanja.

To se odnosi na nezakonito sticanje i izdavanje diploma, zloupotrebe u postupcima akreditacije i licenciranja, ali i ispitivanje finansijskih tokova visokoškolskih ustanova kod kojih su utvrđene ozbiljne nepravilnosti.

Komisija je predložila i da nadležne zakonodavne institucije razmotre mogućnost da se studijski programi iz oblasti medicine, zdravstva, pedagoških i nastavničkih, kao i pojedinih tehničkih nauka od posebnog javnog značaja, privremeno izvode isključivo na javnim visokoškolskim ustanovama, odnosno do uspostavljanja efikasnih i kontinuiranih kontrolnih mehanizama u sistemu visokog obrazovanja.

Predsjednik Komisije za borbu protiv korupcije Parlamentarne skupštine BiH Branislav Borenović rekao je za CAPITAL da usvojeni zaključci predstavljaju prvi ozbiljan pokušaj da se sistemski uredi oblast visokog obrazovanja i zaustave zloupotrebe koje godinama urušavaju povjerenje u diplome i akademske institucije.

“Cilj nije napad na bilo koju visokoškolsku ustanovu, već uspostavljanje sistema u kojem će znanje, kvalitet i javni interes biti ispred profita“, rekao je Borenović.

Komisija je nakon saslušanja jednoglasno odlučila da od Visokog sudskog i tužilačkog savjeta BiH zatraži informacije o postupanju pravosudnih institucija u predmetima koji se odnose na nezakonitosti u postupcima akreditacije i rada visokoškolskih ustanova, statusu sudskih i tužilačkih postupaka u vezi sa izdavanjem i korištenjem nezakonito stečenih ili krivotvorenih diploma, kao i podatke o podignutim optužnicama, pravosnažno okončanim predmetima i drugim relevantnim informacijama iz ove oblasti.

VSTV: Više od 150 osoba obuhvaćeno predmetima zbog diploma i akreditacija
Na zahtjev Komisije, Visoki sudski i tužilački savjet BiH dostavio je informacije o predmetima koji se odnose na nezakonitosti u postupcima akreditacije i rada visokoškolskih ustanova, kao i na izdavanje i korištenje nezakonito stečenih ili krivotvorenih diploma.

Prema dostavljenim podacima, evidentirano je 100 predmeta koji se odnose na 153 osobe. U 29 predmeta podignute su optužnice, dok je pravosnažno okončano 19 predmeta u kojima je doneseno ukupno 37 pravosnažnih presuda za 34 osobe.

Većina osuđujućih presuda završila je izricanjem uslovne kazne.

Jedan od rijetkih slučajeva u kojem je izrečena zatvorska kazna odnosi se na Denisa Prcića iz Tuzle, koji je osuđen na tri godine zatvora zbog zloupotrebe položaja na Američkom univerzitetu u BiH.

Prema presudi, Prcić je od 1. marta do 15. novembra 2020. godine, kao predsjednik i osnivač Američkog univerziteta u BiH, prekoračio službena ovlaštenja i mimo nadležnosti Upravnog odbora samovoljno povećao troškove školovanja.

Od studenata je zahtijevao da na račun univerziteta uplate po 1.500 KM na ime troškova reakreditacije, uslovljavajući izdavanje diploma tim uplatama.

Na taj način Američkom univerzitetu pribavljena je protivpravna imovinska korist od 63.000 KM, čime je materijalno oštećeno 42 studenta koji su izvršili uplate. Istovremeno, Prcić je pokušao na isti način naplatiti još 45.000 KM od dodatnih 30 studenata.

Diplomu ovog univerziteta imao je i bivši direktor Obavještajno-sigurnosne agencije BiH Osman Mehmedagić, kojem se pred Sudom BiH sudi zbog diplome koju je Tužilaštvo BiH ocijenilo nezakonitom.

Saslušanjem dominirao slučaj Evropskog univerziteta Kallos
Najviše pažnje tokom saslušanja ipak je izazvao Evropski univerzitet Kallos, čiji je vlasnik Nedeljko Stanković, ujedno član Upravnog odbora Agencije za razvoj visokog obrazovanja i osiguranje kvaliteta BiH.

Na ovom univerzitetu angažovan je i zamjenik direktora Agencije Stevo Škrbić, bivši pripadnik Ministarstva unutrašnjih poslova Republike Srpske.

Upravo Evropski univerzitet Kallos i Evropski univerzitet Brčko distrikt, koji su u istom vlasništvu, dobili su institucionalnu akreditaciju nakon što je Stanković imenovan u Upravni odbor državne Agencije, a za zamjenika direktora imenovan Škrbić.

Tokom saslušanja posebno je ukazano na činjenicu da je Evropski univerzitet Kallos u svom sastavu imao Medicinski fakultet i druge studijske programe iz oblasti zdravstva, iako za njih posljednje četiri godine nije posjedovao licencu nadležnog kantonalnog ministarstva.

Zbog ranijih problema sa postupkom akreditacije, koji je trajao gotovo četiri godine, te naknadnog gubitka licence za izvođenje zdravstvenih studijskih programa, Ljekarska komora Tuzlanskog kantona odbila je izdati licence diplomantima, doktorima medicine i magistrima koji su završili ovaj univerzitet.

Studenti, kako je rečeno tokom saslušanja, o tim problemima nisu bili informisani tokom studiranja, zbog čega su zajedno sa roditeljima zaštitu svojih prava potražili pred nadležnim institucijama.

Jedan od roditelja, čija je kćerka završila zdravstvene studije na Evropskom univerzitetu Kallos, ispričao je iskustvo svoje porodice nakon što su pokušali nostrifikovati diplomu u inostranstvu. Njegov identitet poznat je redakciji CAPITAL-a, ali nije objavljen zbog, kako navodi, agresivne kampanje pravnog zastupnika ovog univerziteta.

“Nakon dobijanja diplome i pokušaja njene nostrifikacije u inostranstvu saznao sam da je Kallos imao privremenu akreditaciju do 2018. godine, a da se postupak dobijanja institucionalne akreditacije, iako je zahtjev podnesen na vrijeme, razvlačio punih pet godina. Nakon godinu dana dopisivanja, urgencija i obraćanja ombudsmanu, od nadležnog kantonalnog ministarstva dobio sam odgovor da je diploma važeća ukoliko je poslodavac prihvati, ali da je može i odbiti. To praktično znači da svaka ustanova ili preduzeće odlučuje o nečemu što je isključiva nadležnost Ministarstva obrazovanja. Akademska zvanja i diplome Kallosa, po svemu sudeći, važe samo političarima i njihovim poslušnicima, dok su djeca koja su stvarno studirala bukvalno prevarena“, rekao je otac studentice čija diploma nije priznata u jednoj od država Evropske unije.

Roditelji pravdu traže na sudu, komore pod pritiskom
Problemi sa licenciranjem diplomanata Evropskog univerziteta Kallos nisu završili samo na sjednici parlamentarne komisije. Roditelji studenata pokrenuli su sudske postupke, dok su institucije koje odbijaju izdavanje licenci izložene velikim pritiscima.

Predsjednica Ljekarske komore Tuzlanskog kantona Lejla Mešalić potvrdila je za CAPITAL da je Komora zbog odbijanja izdavanja licenci diplomantima ovog univerziteta izložena ogromnom pritisku, te da su protiv nje podnesene brojne tužbe.

Problemi sa licencom bili su predmet interesovanja i Ljekarske komore Republike Srpske, koja je od Ministarstva obrazovanja i nauke Tuzlanskog kantona zatražila informacije o cijelom slučaju.

Iako u Komori nisu željeli govoriti o sadržaju odgovora, CAPITAL saznaje da je resorno ministarstvo upoznalo ljekare u Republici Srpskoj sa trenutnim statusom ovog predmeta.

Bez registra diploma nema ni ozbiljne kontrole
Jedan od ključnih problema na koji je ukazano tokom saslušanja jeste nepostojanje javnog registra diploma, ali i važeći Zakon o zaštiti ličnih podataka, koji u praksi gotovo u potpunosti onemogućava provjeru stečenih akademskih zvanja.

Zbog toga danas nije moguće utvrditi ni koliko je zaposlenih u javnim institucijama steklo diplome na ustanovama čiji je rad predmet istraga, niti koliko je osoba završilo univerzitete protiv kojih je Tužilaštvo BiH podiglo optužnicu u predmetu “Klaster”.

Upravo zbog toga univerzitetska profesorica i poslanica u Predstavničkom domu Parlamentarne skupštine BiH Rejhana Dervišević zatražila je izmjene Zakona o zaštiti ličnih podataka kako bi bila omogućena provjera diploma.

“Ovaj zakon u svojoj suštini predstavlja temeljni antikoruptivni mehanizam koji mora osigurati da država štiti poštene ljude, a ne korumpiranu mrežu. Vrijeme je da konačno upalimo svjetlo tamo gdje vlada mrak. A mrak je danas najgušći upravo tamo gdje se sakrivaju diplome, gdje se bježi od provjere javnih kvalifikacija i gdje se krije pod kojim uslovima i sa kakvim znanjem pojedinci upravljaju našim institucijama i javnim novcem“, rekla je Dervišević.

Izmjene Zakona o zaštiti ličnih podataka nastavljaju parlamentarnu proceduru, dok Komisija za borbu protiv korupcije očekuje da nadležne obrazovne, izvršne, zakonodavne i pravosudne institucije provedu usvojene zaključke.

Borenović: Agencija nije ispunila svoju svrhu
Predsjednik Komisije za borbu protiv korupcije Branislav Borenović poručuje da je sada odgovornost na svim nadležnim institucijama da preduzmu konkretne mjere.

“Komisija za borbu protiv korupcije nastaviće da prati postupanje svih nadležnih institucija i insistiraće na provođenju usvojenih zaključaka.”

Prema njegovim riječima, Agencija za razvoj visokog obrazovanja i osiguranje kvaliteta BiH nije ispunila svoju osnovnu svrhu.

“Umjesto da bude garant kvaliteta visokog obrazovanja, postala je simbol ozbiljnih slabosti sistema. Ako nije u stanju da obezbijedi kredibilan, nezavisan i transparentan sistem akreditacije, onda treba ozbiljno razmotriti njenu potpunu reorganizaciju, pa i ukidanje postojećeg modela“, kaže Borenović

On smatra da je nedopustivo postojanje bilo kakve sumnje u međusobnu povezanost procesa akreditacije i akademskih zvanja.

“Nedopustivo je da postoji bilo kakva sumnja ili percepcija sistema po principu: ‘Ja tebi doktorat i katedru, ti meni akreditaciju.’ Takva praksa urušava povjerenje u cijeli sistem visokog obrazovanja i ponižava akademsku zajednicu“, rekao je Borenović dodajući da je jedan od prioriteta uspostavljanje javnog registra diploma.