Službeni glasnik Republike Srpske izabrao je srpsku firmu u državnom vlasništvu za izradu studije izvodljivosti za izgradnju data centra u RS po uzoru na sličan koji već postoji u Srbiji. Na ovaj način zaobiđena je jedina specijalizovana informatička institucija u RS zadužena za prebacivanje sistema RS na kineske programe, a opis centra podsjeća na onaj u Kragujevcu gdje svoje podatke drže i američke kompanije.

Dvije sedmice nakon što je u Kragujevcu predstavljen novi superkompjuter, mašina za ekstremno brze i teške računske zadatke, Službeni glasnik Republike Srpske dodijelio je ugovor vrijedan 119.000 KM srpskom konzorciju na čelu s Data Cloud Technology iz Kragujevca za izradu studije izvodljivosti za izgradnju data centra, piše Detektor.ba.

Data Cloud Technology upravlja Državnim data centrom u Kragujevcu, gdje se od prije nekoliko dana nalazi i superkompjuter o kojem je predsjednik Srbije Aleksandar Vučić kazao da “ovo što danas imamo, nema niko u regionu”.

Sada u Republici Srpskoj žele sličan data centar, prema opisu iz tenderske dokumentacije u koju je Detektor imao uvid. Tender kao razlog za studiju izvodljivosti navodi da u Republici Srpskoj ne postoji adekvatan data centar, što stvara problem “institucijama, ali i privatnim kompanijama”.

“Zbog toga institucije nemaju potpun pregled nad sličnim uslugama u cloudu, odnosno oblaku, što povećava troškove, smanjuje efikasnost i dovodi do neusklađenih rješenja”, navodi se u dokumentu Službenog glasnika, agencije čiji je primarni zadatak objava odluka izvršne i zakonodavne vlasti i koja nema značajno prethodno iskustvo u upravljanju podacima poput Agencije za informaciono-komunikacione tehnologije Republike Srpske.

Miloš Lukić, direktor Službenog glasnika Republike Srpske, naveo je u pisanom odgovoru Detektoru da Glasnik ima potrebu za novim elektronskim servisima i digitalnom transformacijom, zbog čega moraju obezbijediti adekvatno skladištenje podataka.

“Sama studija će pokazati koji kapacitet data centra nam je potreban i na koji način data centar može biti ekonomski održiv. U ovom trenutku ne mogu, ali i ne želim da govorim na koji način data centar treba biti kapacitiran jer je u toku izrada studije koja to treba definisati, to je pitanje koje smo prepustili stručnjacima”, naveo je Lukić.

Tenderska dokumentacija koja je objavljena pokazuje da kapaciteti daleko prelaze potrebe jedne agencije poput Službenog glasnika i mogu se porediti s centrom u Kragujevcu koji pokriva cijelu Srbiju.

U odjeljku tenderske dokumentacije koji se odnosi na tehničku i profesionalnu sposobnost, navedeno je da ponuđači moraju imati iskustvo u upravljanju data centrom minimalne snage deset megavata (MW), te iskustvo upravljanja data centrom koji je “sertifikovan prema standardu EN 50600, klasa četiri ili ekvivalentnom standardu”. To je specifikacija neznatno manja od onoga u Kragujevcu.

Tender napisan za jednu firmu

Lukić navodi da su partneru postavili najkompleksnije zadatke kako bi dobili sveobuhvatnu sliku potreba.

“Vodili smo se idejom da postavimo najzahtjevnije uslove kako bismo dobili potpunu sliku stanja i potreba naše zajednice. Danas su data centri tržišna potreba, ali i osnova digitalne suverenosti. Kao samofinansirajuća institucija, ali i nosilac pravne sigurnosti, želimo da se pozicioniramo u jačanju digitalne suverenosti Republike Srpske”, istakao je.

Zbog uvođenja novih elektronskih servisa i digitalne transformacije imaju problem, kako navodi Lukić, sa skladištenjem postojećih baza podataka u trenutnim kapacitetima.

Prema Lukićevim riječima, kragujevačka kompanija čiji je osnivač i vlasnik Vlada Republike Srbije dobila je ugovor na osnovu postupka javne nabavke koji je u skladu sa zakonom.

“Nismo mogli znati da će oni ili bilo ko drugi ispuniti uslove. Kao što sam vam rekao, cilj nam je bio da dobijemo najkompleksniji, najkvalitetniji i najsveobuhvatniji dokument. Studija će pokazati na koji način i u kojem kapacitetu je nama potreban data centar”, zaključio je Lukić.

Srđan Traljić iz Transparency Internationala BiH navodi da, prema iskustvu dosadašnjeg monitoringa javnih nabavki, restriktivne tehničke specifikacije su najčešći način na koji se kroz tenderske procedure pogoduje određenim proizvođačima.

“Indikativno je i insistiranje na nebitnim detaljima koji nemaju nikakvu upotrebnu vrijednost za svrhu nabavke. Favoriziranje se prepoznaje i kroz zahtijevanje usko specifičnih certifikata i standarda koje posjeduje samo jedan ponuđač na tržištu, uz otežavanje dokazivanja ekvivalentnosti drugim standardima”, kazao je Traljić.

Ugovorni organi, navodi on, ponekad koriste i nejasne definicije ekvivalentnosti kako bi zadržali diskreciono pravo da odbiju svakog ko ne nudi “nacrtani” model.

“Na kraju, svako sužavanje tržišta bez jasnog tehničkog ili tehnološkog obrazloženja predstavlja direktno kršenje osnovnih principa transparentnosti javnih nabavki i pravične borbe”, navodi on.

Jedini data centar u regionu koji ima inastalisanu snagu veću od 10 MW jeste Državni data centar u Kragujevcu i on trenutno ima 14 MW instalisane snage.

“Srbija je izuzetak kao zemlja u regionu koja ima data centar tog kapaciteta i klase a da je u vlasništvu države. Za zemlju te veličine, dva do pet megavata bi trebalo da bude dovoljno za osnovne državne usluge. Ta snaga bi mogla da podmiri potrebe e-uprave, nacionalne registre, poreski sistem, zdravstvo, sudstvo, vojne i bezbednosne sisteme, interni državni klaud (skladište podataka) i slično”, navodi stručnjak za digitalnu sigurnost Filip Milošević iz Share fondacije.

Podaci već pohranjeni u Srbiji

Srpski Data centar u avgustu 2023. sertifikovan je prema standardu EN 50600 kao klasa 4, što je takođe jedan od uslova naznačenih u tenderskoj dokumentaciji.

“To su standardi koji klasifikuju otpornost data centara, tj. njihovu mogućnost da održe svoje servise operativnim čak i tokom različitih vrsta incidenata. Podrazumevaju zahteve u vezi sa samom infrastrukturom, energetskim sistemom, sistemima hlađenja, bezbednošću etc. Klasa 4 je najviši nivo klasifikacije”, objašnjava Milošević.

Neke kompanije iz Republike Srpske se već oslanjaju na kragujevačke informacione kapacitete. Poštanska štedionica Banja Luka je, među prvim regionalnim korisnicima, pohranila podatke u Kragujevcu. Agencija za informaciono-komunikacione tehnologije Republike Srpske je u martu 2025. potpisala Memorandum o razumijevanju sa Kancelarijom za IT i eUpravu Srbije, kojim se Republici Srpskoj omogućava korištenje kapaciteta Državnog data centra.

Memorandum je predvidio čuvanje podataka Republike Srpske u Kragujevcu, kao i besplatan pristup Nacionalnoj platformi za vještačku inteligenciju i superkompjuteru. Direktor Kancelarije za IT i eUpravu Srbije Mihailo Jovanović je tada kazao da ovo predstavlja novi korak u jačanju bratskih odnosa i saradnje u oblasti digitalizacije i inovacija.

Iz Agencije za informaciono-komunikacione tehnologije Republike Srpske nisu odgovorili na upit Detektora o kapacitetima planiranog data centra i detaljima tedera koji raspisuje Glasnik iako je direktor Dražen Višnjić kazao da su dobili pitanja i da stručne službe rade na odgovorima.

Ni iz Ureda premijera Republike Srpske Save Minića nisu stigli odgovori o kapacitetu planiranog data centra.

Stručnjaci upozoravaju da ovakav pristup nosi rizike po sigurnost i zaštitu podataka građana, posebno jer bi se ključni podaci mogli skladištiti van teritorije Republike Srpske, u data centru pod kontrolom druge države.

Filip Milošević iz Share fondacije naglašava da postoje rizici na mnogo različitih nivoa.

“Podaci su jedan od najvrednijih i najosjetljivijih resursa koje svaka nacija ima, te nijedna država koja svoje podatke ne drži u svom posjedu nema ni potpuni suverenitet. Ta tema je posljednjih godina sve dominantnija, pa vidimo i ogromne napore Evrope da postane nezavisna i digitalno suverena u odnosu na Sjedinjene Američke Države”, navodi Milošević.

DATA CENTAR U HRVATSKOJ! Trošiće struje kao pola države i MILIONE HEKTOLITARA PITKE VODE

Transparentnost i bezbjednosni rizici

Aleksandar Žolja, direktor Helsinškog parlamenta građana Banja Luka, smatra da su građani odavno u riziku kada su u pitanju naše vlasti.

“Problem dodatno predstavlja netransparentnost i skladištenje podataka u drugu državu”, navodi Žolja za Detektor.

On smatra da minimalni standard transparentnosti pri izgradnji velikih data projekata jeste sprovođenje široke javne rasprave, uključenost parlamenta i stručne javnosti.

Zabrinutosti postaju još ozbiljnije kada se uzme u obzir da vlasti RS u isto vrijeme razvijaju sistem digitalnog nadzora, o čemu je sredinom prošle godine pisao CAPITAL. Prema saznanjima CAPITAL-a, vlasti RS planiraju uspostavljanje 15 čvorišta s glavnim centrom na Elektrotehničkom fakultetu u Istočnom Sarajevu, koji bi bio povezan s Državnim data centrom u Kragujevcu, kao centrom za podršku.

Projekat, koji se realizuje uz kineski hardver i softver kompanije ELINC (povezane s kineskom vojnom industrijom), ruske bezbjednosne modele i izraelske metode obuke, predstavljen je na zatvorenom sastanku, bez prisustva medija.

Kako je tada rečeno, predviđeno je da sistem omogući široku kontrolu cyber prostora, uključujući filtriranje sadržaja po uzoru na ruski Roskomnadzor, s naglaskom na “zaštitu djece”, ali i nadzor medija koji plasiraju “loše vijesti”.

Ovaj tajni projekat vrijedan desetine miliona KM, koji se realizuje bez javnog tendera, dodatno dovodi u pitanje tvrdnje o “digitalnoj suverenosti” Republike Srpske, jer ključne komponente i infrastrukturu povjerava stranim državama, prije svega Kini i Srbiji.

Uspostavljanje data centra u Republici Srpskoj u kojem je planirano skladištenje kompletne informaciono-komunikacione infrastrukture i podataka sistema uprave najavio je još u januaru 2024. godine Denis Turkanović, bivši direktor Agencije za informaciono-komunikacione tehnologije Republike Srpske. Osnivanje ovog data centra, kako je tada naveo Turkanović, predviđeno je Programom ekonomskih reformi RS-a.

O uspostavljanju data centra govorio je i Donald Trump Junior, sin američkog predsjednika Donalda Trumpa, boraveći nedavno u posjeti u Banjaluci. Tada je naveo upravo data centar kao potencijal za saradnju s američkim kompanijama, odnosno priliku da američki fondovi direktno investiraju u ove centre.

“Mislim da bi velika prilika bila da se te firme povežu sa ovim što vi ovdje imate”, kazao je Trump Jr.

Kragujevac i Kina

Državni data centar u Kragujevcu otvoren je u decembru 2020. godine kao kapitalna investicija Vlade Srbije u koju je do sada uloženo, kako je navedeno, oko 200 miliona maraka, odnosno 100 miliona evra.

Većina sredstava obezbijeđena je iz državnog budžeta, ali je istaknuto i da je on nastao uz podršku američke kompanije Nvidia. Osim američke podrške u ranoj fazi izgradnje, Narodna Republika Kina je donirala Huawei opremu vrijednu oko tri i po miliona maraka (dva miliona dolara), dok je kompanija Huawei, čija je oprema u Sjedinjenim Američkim Državama zabranjena zbog zabrinutosti za nacionalnu sigurnost, donirala cloud infrastrukturu i AI platformu.

U septembru 2020. u Bijeloj kući srbijanski predsjednik Aleksandar Vučić, kosovski premijer Avdulah Hoti i američki predsjednik Donald Trump potpisali su sporazum u kojem je, između ostaloga, navedena i tačka koja nema puno veze sa međusobnim odnosima ove dvije zemlje, a odnosi se na zabranu korištenja 5G opreme nepouzdanih dobavljača u Srbiji i Kosovu za koju se vjeruje da se odnosi upravo na Huawei opremu.

Uprkos sporazumu, Huawei je samo tri mjeseca kasnije ugovorom o smještanju opreme postao komercijalni korisnik Državnog data centra u Kragujevcu.

Vlada Srbije je osnivač i jedini vlasnik kompanije Data Cloud Technology d.o.o. Kragujevac. U centru se čuvaju podaci državnih institucija, privrede, građana, ali i komercijalnih korisnika. Poseban dio je rezervisan za institucije bezbjednosti – MUP, BIA-u, Vojsku Srbije.

Nacionalna platforma za vještačku inteligenciju, kako je navedeno na njihovoj stranici, besplatno je dostupna univerzitetima, naučnim institutima i startupima. Nedavno su u rad pušteni novi moduli, superkompjuter, koji je sedam puta jači od prethodnog, i solarni paneli ukupnog kapaciteta sada 14 MW, s planovima za daljnju ekspanziju.

Poput Srbije, u Republici Srpskoj su opisali centar otporan na spoljne prijetnje, koji može da nastavi raditi čak i u slučajevima nestanka električne energije i otporan je na napade. Dokumentacija predviđa “više data centara u različitim regionima” radi smanjenja opasnosti od prekida rada te zaštitu od poplava, zemljotresa i drugih rizika. Detektor.ba