Connect with us

Svijet

ATLANTSKE STRUJE SLABE: Evropi prijete minus 20, oluje i velike suše

Arktički led mogao bi da se spusti do Škotske, dijelovi Evrope suoče s temperaturama od minus 20 stepeni, a jug kontinenta s još težim sušama. To su neki od scenarija koje naučnici razmatraju u slučaju ozbiljnog slabljenja ili kolapsa sistema atlantskih struja poznatog kao AMOC.

Sunce i vazdušne mase nisu jedini faktori koji određuju evropsku klimu. Ogromnu ulogu imaju i okeanske struje, a upravo zbog toga evropske države sve ozbiljnije razmatraju šta bi se dogodilo ako bi atlantska meridionalna cirkulacija, poznata kao AMOC, drastično oslabila ili se urušila.

AMOC je veliki sistem struja u Atlantiku koji prenosi toplu tropsku vodu prema sjeveru. Kada se hladna i slana voda na sjeveru potopi u dubinu, pokreće cirkulaciju koja već hiljadama godina snažno utiče na klimu Evrope.

Problem je što globalno zagrijavanje, topljenje grenlandskog ledenog pokrivača i veće količine padavina unose dodatnu slatku vodu u sjeverni Atlantik. More tako postaje manje slano i manje gusto, što može oslabiti mehanizam koji pokreće AMOC.

Da li bi Evropu zaista zahvatila nova ledena era?

Kolaps AMOC-a često se pojednostavljeno opisuje kao scenario nove ledene ere u Evropi, ali promjene ne bi nastupile preko noći. Proces bi mogao trajati decenijama, dok bi pojedini dijelovi sistema mogli početi ozbiljno slabiti mnogo ranije.

Laurie Laybourn iz Chatham House upozorava da bi “dijelovi AMOC-a mogli početi da se urušavaju na putu ka potpunom kolapsu”, što znači da bi posljedice mogle biti vidljive mnogo prije eventualnog potpunog prestanka cirkulacije.

Kako prenosi slovenački Dnevnik, modeli pokazuju da bi posljedice za Evropu mogle biti dramatične – od mnogo hladnijih zima i snažnijih oluja do promjene rasporeda padavina i dodatnog rasta nivoa mora.

Arktički led sve do Škotske?

U jednom od ozbiljnijih scenarija arktički morski led mogao bi da se proširi prema Škotskoj i nordijskim fjordovima, dok bi na Baltičkom moru ponovo mogla biti potrebna znatno veća upotreba ledolomaca.

Tokom snažnih prodora hladnoće temperature u Nizozemskoj mogle bi da padaju i do minus 20 stepeni Celzijusa.

Istovremeno bi južni dijelovi Evrope mogli imati potpuno drugačiji problem – manje padavina i još veći rizik od ljetnih suša.

Posljedice ne bi stale na vremenskim prilikama. Promjene bi pogodile poljoprivredu, proizvodnju hrane, energetiku, infrastrukturu, privredu, ali potencijalno i migracione tokove.

Prema jednoj od studija navedenih u tekstu, udio zemljišta u Velikoj Britaniji pogodnog za proizvodnju hrane mogao bi pasti sa sadašnjih 32 na samo sedam odsto.

Dodatnih pola metra mora?

Nizozemska već uključuje mogućnost slabljenja AMOC-a u svoje dugoročne planove. Razlog je činjenica da bi kolaps ovog sistema, uz globalni rast nivoa mora, mogao dodati približno pola metra porasta nivoa mora uz dijelove sjevernoatlantske obale.

“Brzina je neizvjesna, trenutak je neizvjestan i uticaj je neizvjestan”, rekla je Saskia van Vuren, savjetnica nizozemskog komesara za program Delta.

Uprkos toj neizvjesnosti, pojedine evropske zemlje više ne tretiraju mogućnost kolapsa AMOC-a samo kao naučnu temu.

Zašto je Island ovo proglasio rizikom za nacionalnu bezbjednost?

Island je mogući kolaps AMOC-a proglasio rizikom za nacionalnu bezbjednost, dok Nizozemska proučava posljedice po sistem zaštite od poplava.

Finska potencijalni kolaps vidi kao prijetnju klimi, Baltičkom moru, poljoprivredi, energetici i saobraćaju, a Velika Britanija ulaže u razvoj sistema ranog upozoravanja.

Islandski ministar za klimu Jóhann Páll Jóhannsson rekao je za Politico da bi bilo “neodgovorno čekati na potpunu sigurnost” da se AMOC urušio.

Kada posljedice postanu potpuno očigledne, upozorio je, moglo bi već biti kasno za preventivne mjere.

“To nije pitanje panike ili alarmizma. To je jednostavno odgovorno upravljanje”, rekao je Jóhannsson.

Može li prelomna tačka stići ranije nego što se očekivalo?

Posebnu pažnju naučnika privlači subpolarni vrtlog južno od Grenlanda. Pojedina istraživanja ukazuju na mogućnost da bi ozbiljne promjene u miješanju vode u tom području mogle početi već tokom četrdesetih godina ovog vijeka, dok bi posljedice mogle postati vidljive približno deceniju kasnije.

“Mislim da postoji značajan rizik da se to dogodi u narednih 20 godina”, rekla je istraživačica Swinda Falkena sa Univerziteta u Utrechtu.

Ipak, naučnici još ne mogu pouzdano da kažu kada bi AMOC mogao dostići kritičnu prelomnu tačku niti da li će do potpunog kolapsa uopšte doći.

Zbog toga se razvijaju sistemi koji bi trebalo što ranije da otkriju približavanje kritičnim promjenama. Britanska vlada izdvojila je oko 94 miliona evra za program koji prati grenlandski ledeni pokrivač i subpolarni vrtlog.

Gemma Bale, jedna od rukovodilaca programa, kaže da je cilj povezati timove koji mogu bolje posmatrati, modelirati i predviđati prelomne tačke kako bi države imale više vremena za reakciju.

Važnu ulogu ima i sistem RAPID, mreža mjernih instrumenata u Atlantiku koja već dvije decenije neprekidno prati promjene.

Prema riječima Penny Holliday iz britanskog Nacionalnog okeanografskog centra, to je sistem koji naučnicima direktno pokazuje kako se AMOC mijenja “iz dana u dan, iz mjeseca u mjesec i iz godine u godinu”.

Evropska komisija je ove godine za posmatranje okeana izdvojila 220 miliona evra, ali istraživači smatraju da će za pouzdan sistem ranog upozoravanja biti potrebno znatno više.

Šta Evropa može da uradi?

Stručnjaci ističu da mnoge mjere imaju smisla bez obzira na to hoće li AMOC ostati stabilan ili ozbiljno oslabiti.

Stefan Rahmstorf sa Potsdamskog instituta za istraživanje uticaja klimatskih promjena kao primjer navodi bolju izolaciju zgrada, jer ona pomaže i tokom ekstremnih vrućina i u slučaju snažnog zahlađenja.

Među mogućim mjerama su otpornija infrastruktura, bolja zaštita od poplava, sigurniji lanci snabdijevanja i prilagođavanje poljoprivrede novim klimatskim uslovima.

Naučnici, međutim, ističu da je smanjenje emisija gasova sa efektom staklene bašte jedina mjera koja može direktno smanjiti rizik od kolapsa AMOC-a.

“Glavni odgovor mora biti da prestanemo da oklijevamo i odgađamo smanjenje emisija i napuštanje fosilnih goriva”, rekao je Rahmstorf.

Falkena je poručila da je, kada je riječ o smanjenju samog rizika, ključno usporavanje globalnog zagrijavanja i što brže smanjenje emisija.

Related Topics:

Svijet

TRAMP: Iran bi mogao da uništi Los Anđeles i San Dijego, ali to je “mala cijena”

Američki predsjednik Donald Tramp izazvao je oštre reakcije zvaničnika u Kaliforniji nakon što je tokom predizbornog skupa izjavio da bi Iran mogao da uništi Los Anđeles i San Dijego, ocijenivši da bi to bila „mala cijena“ za očuvanje bezbjednosti SAD i svijeta.

Njegove izjave, za koje mediji ocjenjuju da su rečene u šali, izazvale su kritike kalifornijskih lidera.

Šta je Tramp rekao?

„To je mala cijena koju treba platiti za očuvanje bezbjednosti svijeta, očuvanje bezbjednosti naše zemlje. Mogu da osvoje grad, neka osvoje Los Anđeles, neka osvoje San Dijego. Ovo je veoma mala cijena koju treba platiti“, rekao je Tramp, objavio je Los Anđeles Tajms.

Tramp je tokom govora u Grand Ajlendu rekao da želi „ogromnu pobjedu“ na novembarskim izborima, ocjenjujući da bi ona potvrdila ono što je njegova administracija uradila.

Govoreći o ratu, rekao je da je on „vještački“ i „malo pretjerano napet“.

Kakve su reakcije?

Guverner Kalifornije Gevin Njusom kritikovao je Trampa na platformi Iks, navodeći da predsjednik govori da bi strani neprijatelji trebalo da „unište“ Los Anđeles i San Dijego.

Iz njegove kancelarije za štampu saopšteno je da se predsjednik zalaže za napad na više od 10 miliona stanovnika SAD u dva najveća američka grada.

Gradonačelnik San Dijega Tod Glorija poručio je da taj grad „nije kolateralna šteta“ i da nije „potrošna roba“, dok je gradonačelnica Los Anđelesa Karen Bas Trampove izjave nazvala „opasnim“ i ocijenila da bi mogle da ugroze bezbjednost grada.

Senator Adam Šif takođe je kritikovao Trampa, navodeći da predsjednika ne brine cijena ukoliko bi rat u Iranu doveo do napada na dva velika američka grada.

Nije jasno da li su Trampove izjave zasnovane na obavještajnim podacima niti da li Iran ima mogućnost raketnog napada na SAD.

Los Anđeles Tajms u tekstu navodi da je Iran u martu lansirao rakete prema Dijego Garsiji, ali da je njegov program balističkih raketa, prema tadašnjem izvještaju AP-a, imao domet ograničen na oko 2.000 kilometara, dok je Dijego Garsija van tog dometa.

Američki zvaničnici, međutim, dugo tvrde da bi iranski svemirski program mogao da omogući izgradnju interkontinentalnih balističkih raketa.

U martu su bezbjednosne agencije širom Kalifornije bile upozorene da bi rat u Iranu mogao da dovede do iznenadnog napada dronom u toj saveznoj državi, ali su izvori rekli da nema vjerodostojnih obavještajnih podataka koji bi to potkrijepili.

Tramp je tokom govora takođe rekao da će cijene gasa uskoro biti niže.

Nastavi čitati

Svijet

TRAMP ODOBRIO STRIJELJANJE MAJORA AMERIČKE VOJSKE: Prvo takvo pogubljenje od 1945.

Američki predsjednik Donald Tramp odobrio je da Nidal Hasan, osuđen na smrtnu kaznu zbog napada u vojnoj bazi Fort Hud u Teksasu 2009. godine, bude pogubljen strijeljanjem.

Pentagon je saopštio da je američki ministar odbrane Pit Hegset preporučio takav način pogubljenja, što je Tramp odobrio, prenio je CNN.

Hegset će odrediti vrijeme i mjesto izvršenja kazne.

Zašto je izveo napad?

Portparol Pentagona Šon Parnel naveo je da je Hasan tokom napada ubio 13 ljudi i ranio još 32, prenosi Tanjug.

Nidal Hasan je bio pripadnik američke vojske – vojni psihijatar i major američke kopnene vojske (U.S. Army). Zato je njegov slučaj vođen pred vojnim sudom.

U vrijeme napada u Fort Hudu 2009. godine bio je aktivni pripadnik vojske.

Kako prenosi AP, Hasan je nakon zločina izjavio da je napad izveo kako bi spriječio američke vojnike da odu u Avganistan i ubijaju muslimane.

Na suđenju 2013. rekao je i da je bio na „pogrešnoj strani“, ali da je potom „promijenio stranu“.

Podsjetimo, američka vojska posljednji put je pogubila svog pripadnika strijeljanjem 1945. godine, kada je u Francuskoj zbog dezerterstva strijeljan redov Edi Slovik.

Nastavi čitati

Svijet

EVROPA SPREMA DIGITALNI EVRO! Odgovor Visi i Mastercardu koštaće milijarde

Digitalni evro trebalo bi da smanji zavisnost Evrope od američkih platnih mreža i ponudi zajedničko rješenje za svakodnevna plaćanja. Međutim, iza ambicioznog projekta stoje milijarde evra troškova i pitanje da li će ga građani i trgovci zaista koristiti, prenosi Investitor.me.

Evropa priprema digitalni evro kao javnu alternativu postojećim načinima elektronskog plaćanja, nastojeći da smanji oslanjanje na američke kompanije Visa i Mastercard. Projekat Evropske centralne banke (ECB) mogao bi da promijeni način na koji građani plaćaju, a trgovci naplaćuju robu i usluge, ali njegov uspjeh zavisiće od cijene, jednostavnosti i prihvaćenosti među korisnicima, piše Fortune. Prema podacima GlobalData koje prenosi taj magazin, Visa i Mastercard obradili su 47 odsto ukupne vrijednosti kartičnih plaćanja u evrozoni tokom 2025. godine. Zbog takve koncentracije evropski zvaničnici platnu infrastrukturu sve više posmatraju i kao pitanje ekonomske bezbjednosti.

Digitalni evro bio bi elektronski oblik novca centralne banke, zamišljen kao dopuna gotovini. Građanima bi pružio mogućnost da javni novac koriste i pri digitalnim plaćanjima, dok je današnji novac na računima potraživanje prema komercijalnim bankama.

Pilot 2027, moguće uvođenje 2029. godine

ECB planira dvanaestomjesečni pilot-projekat u drugoj polovini 2027. godine, uz učešće 36 pružalaca platnih usluga. Fortune među učesnicima navodi Deutsche Bank, Revolut, Adyen i UniCredit.

Cilj je da sistem bude spreman za moguće prvo izdavanje tokom 2029. godine, pod pretpostavkom da potrebni evropski propisi budu usvojeni 2026. godine. ECB naglašava da će konačnu odluku o izdavanju donijeti tek nakon usvajanja uredbe, pa 2029. još nije garantovani datum početka korišćenja.

Predloženi okvir predviđa obavezno prihvatanje digitalnog evra kod trgovaca koji prihvataju digitalna plaćanja i njegovu distribuciju preko banaka. Obuhvat obaveza i izuzetaka zavisiće od konačnog zakonodavnog rješenja.

Šta bi dobili trgovci i potrošači

Za građane bi osnovne usluge korišćenja digitalnog evra bile besplatne. Za trgovce bi glavna korist mogla da bude veća konkurencija među pružaocima platnih usluga, mogućnost nižih troškova i ujednačenije iskustvo naplate širom evrozone.

Fortune podseća da su trgovinska udruženja koja predstavljaju kompanije poput Amazona, Carrefoura, H&M-a i Ikee u maju 2025. godine pozvala Evropsku komisiju da ograniči naknade kartičnih mreža. Pozvala su se na istraživanje prema kojem su te naknade od 2018. do 2022. godine porasle 33,9 odsto.

Zajedničko evropsko rješenje moglo bi da olakša i poslovanje kompanijama koje danas prilagođavaju naplatu različitim nacionalnim sistemima.

Ipak, digitalni evro ne bi automatski značio plaćanja bez troškova za trgovce. Eurosistem ne bi naplaćivao naknade za korišćenje svoje platne šeme, ali bi banke i drugi posrednici mogli da naplaćuju usluge prihvatanja plaćanja. Predloženi okvir predviđa ograničavanje tih naknada.

Milijarde za razvoj i prilagođavanje banaka

Prema procjeni ECB-a, razvoj digitalnog evra koštao bi oko 1,3 milijarde evra, a godišnji operativni troškovi nakon izdavanja iznosili bi približno 320 miliona evra. Bankarski sektor evrozone suočio bi se sa dodatnim ulaganjima: ECB procjenjuje da bi implementacija banke koštala između četiri i 5,8 milijardi evra.

Banke bi morale da prilagode aplikacije i infrastrukturu, dok bi trgovci morali da obezbijede pouzdanu naplatu, povraćaj novca i usklađivanje poslovnih evidencija. Dodatna briga za banke jeste mogućnost da dio depozita bude preusmjeren u novčanike digitalnog evra, navodi Fortune.

Konkurencija već postoji

Digitalni evro razvija se u trenutku kada privatne evropske alternative već pokušavaju da osvoje tržište. Fortune izdvaja Wero, digitalni novčanik koji podržavaju velike banke, uključujući BNP Paribas, Commerzbank i Rabobank.

To otvara pitanje koliko će se novi javni sistem preklapati sa privatnim rješenjima. Zagovornici digitalnog evra, međutim, smatraju da Evropa treba da zadrži pristup novcu centralne banke i u digitalnom okruženju.

Mastercard, sa svoje strane, poručuje da je decenijama dio evropske ekonomije i da namjerava da nastavi ulaganja na tom tržištu, prenosi Fortune.

Najveći test biće svakodnevna upotreba

Stručnjaci koje citira Fortune upozoravaju da građanima argumenti poput monetarnog suvereniteta i strateške autonomije nisu dovoljni da promijene navike. Novi način plaćanja morao bi da ponudi jasnu praktičnu korist.

Istovremeno rastu i stejkoini – digitalni tokeni čija je vrijednost vezana za valute poput američkog dolara. Sagovornici magazina upozoravaju da bi do kraja decenije evropsku zavisnost od američkih kartičnih mreža mogla pratiti sve veća uloga privatnog digitalnog novca denominovanog u dolarima.

Digitalni evro zato ima jasan strateški cilj, ali još mora da dokaže svoju vrijednost na kasi i u internet prodavnici. Njegov uspjeh zavisiće od toga da li će ljudima ponuditi dovoljno razloga da ga izaberu, a trgovcima dovoljno koristi da opravdaju prilagođavanje.

Nastavi čitati

Aktuelno