Globalna vojna potrošnja ulazi u novu eru. Brojevi više nisu samo veliki, već i istorijski. Prema podacima Međunarodnog instituta za strateške studije, 2025. je prva godina u kojoj je 15 najvećih vojnih budžeta na svijetu zajedno premašilo čak dva biliona dolara, odnosno 2.000 milijardi, dok je ukupna globalna potrošnja dostigla rekordnih 2,6 biliona. To nije samo rast, veći i jasan signal da su se geopolitički prioriteti dramatično pomjerili i da bezbjednost sve više dobija isključivo vojnu dimenziju.

Ovaj nivo potrošnje, prema ocjenama analitičara, označava duboku transformaciju međunarodnog sistema, u kojem se postepeno briše linija između mira i rata. Države više ne planiraju odbranu kao reakciju na krizu, već kao stalno stanje u kojem se pretpostavlja mogućnost globalnih ili regionalnih sukoba visokog intenziteta.

PROJEKCIJA MOĆI

U centru te geopolitičko ratno-mirnodopske slike nalaze se SAD, koje sa 921 milijardom dolara godišnje troše više na odbranu nego narednih osam zemalja zajedno, uključujući Kinu, Rusiju, Njemačku, Veliku Britaniju, Indiju, Saudijsku Arabiju, Francusku i Japan. Drugim riječima Amerika troši gotovo koliko čitav ostatak vojno najmoćnijeg svijeta zajedno.

Takav odnos nije samo statistika, već pokazatelj duboke strukture globalne moći. Vojni budžet SAD nije samo nacionalni trošak, već globalni sistem koji održava mrežu baza, savezništava i tehnoloških kapaciteta raspoređenih širom svijeta. U praksi to znači da jedna država finansira bezbjednosnu arhitekturu koja prevazilazi kontinente, ali i oblikuje pravila globalne bezbjednosti, trgovine i političke ravnoteže.

Ta mreža uključuje vojno prisustvo u više od stotinu zemalja, kontrolu strateških morskih puteva, vazdušnih koridora i ključnih tačaka globalne energetike. Zbog toga američki vojni budžet nije samo pitanje odbrane, već i instrument globalne projekcije moći koji se reflektuje na svaku veću krizu u svijetu.

AMERIČKI BUDžET

Da bi se razumjela veličina tih iznosa, dovoljno je nekoliko poređenja. Američki vojni budžet od 921 milijardu dolara veći je od ukupnog BDP-a većine država svijeta. To je približno kao da svaka zemlja veličine Poljske ili Švedske cijelu svoju ekonomiju usmjeri isključivo na vojsku.

Ako se gleda u dnevnim okvirima, SAD troše oko 2,5 milijardi dolara svaka 24 časa. To je iznos koji nadmašuje godišnje budžete brojnih država u razvoju, a u jednom danu može biti ekvivalent izgradnji desetina bolnica, škola, vodovodnih sistema ili velikih infrastrukturnih projekata.

U mjesečnom ritmu to je više od 75 milijardi dolara, što je uporedivo sa godišnjim budžetima srednje velikih evropskih ekonomija. To znači da se svakih nekoliko sedmica potroši iznos koji bi mogao finansirati čitave državne sisteme u zdravstvu i obrazovanju.

Još jedno poređenje pokazuje razmjere: američki vojni budžet je veći od ukupne ekonomske aktivnosti više desetina najsiromašnijih zemalja zajedno. To znači da jedna država ima finansijsku snagu koja nadmašuje čitave regione svijeta, uključujući dijelove Afrike, Azije i Latinske Amerike.

OSTALA “SIĆA”

Na drugom mjestu ove liste je Kina sa 251 milijardom dolara, što je skoro četiri puta manje od SAD, ali i dalje više nego dvostruko od Rusije, koja troši 186 milijardi dolara. Kina svoj vojni rast gradi paralelno sa ekonomskim usponom, razvijajući kapacitete koji joj omogućavaju sve veći uticaj u Aziji, Pacifiku i Africi.

Rusija, s druge strane, izdvaja izuzetno visok procenat BDP-a za vojsku, što znači da je njena ekonomija u većoj mjeri militarizovana nego kod većine velikih sila. To pokazuje da je vojna potrošnja kod Rusije ne samo politički izbor, već i strukturni dio ekonomskog sistema. Naravno, produkt je i aktuelnog rata u Ukrajini.

Evropa u međuvremenu ulazi u fazu ubrzanog naoružavanja. Zemlje poput Njemačke i Velike Britanije povećavaju vojne budžete za desetine milijardi u kratkom periodu, dok NATO usmjerava svoje članice ka cilju od 3,5 odsto BDP-a za odbranu do 2035. godine. Ako taj plan bude realizovan, evropska vojna potrošnja bi mogla dostići oko 1,2 biliona dolara, što bi bio najviši nivo od hladnog rata.

RAKETE I EKONOMIJA

Istorijski gledano, svijet nikada nije trošio ovoliko novca na vojsku u apsolutnim iznosima. Čak ni tokom hladnog rata ukupna globalna potrošnja, kada se izrazi u današnjem novcu, nije dostigla sadašnji nivo. Razlika je u tome što je globalna ekonomija danas višestruko veća pa su i apsolutni iznosi eksplodirali. To znači da se vojna moć danas mjeri u razmjerama koje su ranije bile nezamislive.

Istovremeno, moderna vojna potrošnja više nije ograničena na klasično naoružanje. Ona uključuje sajber prostor, satelitske sisteme, vještačku inteligenciju, bespilotne letjelice, robotizovane platforme i svemirske programe. Vojna trka se tako proširila na digitalnu i orbitalnu sferu, gdje se borba vodi za informacije, podatke i tehnološku superiornost.

Još jedan važan aspekt – vojna industrija postala je jedan od najvećih globalnih ekonomskih sistema, uporediv sa energetikom i finansijama. Ona direktno utiče na zaposlenost, industrijsku proizvodnju i tehnološki razvoj u desetinama država. U tom kontekstu globalna vojna potrošnja od 2,6 biliona dolara predstavlja ne samo trošak, već i sistem koji se širi kroz tehnološku konkurenciju i geopolitičke tenzije.

NELOGIČNOSTI

Međutim, prava težina navedenih brojeva postaje jasna tek kada se uporede sa drugim globalnim prioritetima. Prema procjenama Ujedinjenih nacija, za iskorjenjivanje ekstremnog siromaštva bilo bi potrebno manje od 300 milijardi dolara godišnje. To znači da svijet troši skoro devet puta više na vojsku nego što bi bilo dovoljno da bude eliminisano ekstremno siromaštvo. Jedna godina vojne potrošnje mogla bi pokriti tu potrebu gotovo čitavu deceniju.

Istovremeno, ukupna zvanična razvojna pomoć iznosi oko 200 milijardi dolara godišnje, što je više od deset puta manje od vojnih izdataka. U praksi, globalna vojna potrošnja u samo nekoliko sedmica premaši sve godišnje humanitarne programe na svijetu.

Sličan odnos postoji i u oblasti klimatskih promjena, gdje se oko 300 milijardi dolara godišnje usmjerava na klimatsko finansiranje. To znači da se za vojsku potroši gotovo deset puta više, a taj iznos je ekvivalent svega nekoliko sedmica globalne vojne potrošnje.

Prema podacima organizacije “Oksfam”, samo tri odsto vojne potrošnje zemalja G7 bilo bi dovoljno da bude riješen problem globalne gladi. Još dramatičnija slika dobija se kada se posmatra dnevna potrošnja. Svakog dana u svijetu na vojne svrhe budu potrošene oko 7,4 milijarde dolara.

To je iznos koji bi mogao obezbijediti hranu za milione ljudi, omogućiti pristup pitkoj vodi za više od 135 miliona ljudi, finansirati obrazovanje za oko 150 miliona djece i obezbijediti osnovnu zdravstvenu zaštitu za desetine miliona ljudi.

GLOBALNA VOJSKA

Kada se sve sabere, dobija se jasna slika globalnog poretka. Svjetska vojna potrošnja stoji nasuprot mnogo manjim izdvajanjima za klimu, siromaštvo i humanitarne potrebe i još manjim iznosima koji bi bili dovoljni za rješavanje najosnovnijih globalnih problema. I upravo u tom kontrastu leži suština savremenog globalnog paradoksa – svijet nikada nije imao više resursa da riješi svoje najveće probleme, ali nikada nije toliko izdvajao za pripremu sukoba u odnosu na njihovo sprečavanje.

Kada se posmatra iz šireg istorijskog ugla, današnji nivo globalne vojne potrošnje predstavlja potpuno novu fazu u evoluciji međunarodnih odnosa. U ranijim periodima, uključujući i Prvi i Drugi svjetski rat, ukupni vojni izdaci bili su ogromni u odnosu na tadašnje ekonomije, ali nikada nisu dostizali ovako visoke apsolutne vrijednosti.

Posebno je značajno da se globalni BDP danas procjenjuje na više od 100 biliona dolara godišnje, što znači da svijet u prosjeku generiše više od 270 milijardi dolara dnevno ekonomske aktivnosti. U tom kontekstu dnevna vojna potrošnja od oko 7,4 milijarde dolara znači da svakog dana bude potrošen iznos koji odgovara vrijednosti ekonomije jedne srednje velike evropske države. Kada budu analizirani ovi podaci dolazi do slike da globalna vojska u samo tri do četiri dana potroši vrijednost jednog prosječnog godišnjeg BDP-a zemlje poput Portugalije ili Mađarske. Za manje ekonomije taj odnos je još drastičniji – ponekad je dovoljan jedan dan globalne vojne potrošnje da premaši godišnji BDP čitavih država u Africi ili centralnoj Aziji.

AVIONI I BOLNICE

Posebno je ilustrativno poređenje sa Ujedinjenim nacijama. Njihov cjelokupan budžet, uključujući sve mirovne misije, humanitarne operacije i agencije, iznosi manje od tri odsto globalne vojne potrošnje. Drugim riječima, ono što UN uradi tokom cijele godine svijet potroši na vojsku za svega nekoliko dana. Još ekstremnije poređenje vidi se u odnosu prema infrastrukturi. Jedan savremeni strateški bombarder tipa “B-dva spirit” procjenjuje se na više od dvije milijarde dolara po jedinici. To znači da je cijena samo jednog takvog aviona ekvivalentna izgradnji oko 40 do 50 modernih univerzitetskih kampusa ili stotina osnovnih škola u zemljama u razvoju.

Ako se posmatraju borbeni avioni poput “F-35”, čija se cijena kreće oko od 80 do 100 miliona dolara, jedan takav avion jednak je cijeni desetina bolnica srednjeg kapaciteta ili stotina škola. Drugim riječima, jedan avion može značiti izbor između jedne jedinice vojne moći i kompletne obrazovne ili zdravstvene mreže za čitave regije.

Globalno posmatrano, samo godišnja proizvodnja nekoliko stotina modernih borbenih aviona predstavlja ekvivalent budžeta za osnovno obrazovanje miliona djece. To pokazuje koliko je struktura globalnih prioriteta asimetrična. Ako se globalna vojna potrošnja uporedi sa vremenskom dimenzijom, dolazi do još drastičnijih podataka. Svijet u samo jednoj sedmici potroši više na vojsku nego što bi bilo potrebno za izgradnju osnovne zdravstvene infrastrukture u većini zemalja supsaharske Afrike tokom čitave godine.

U poređenju sa klimatskim promjenama jedan mjesec globalne vojne potrošnje jednak je višegodišnjim potrebama za adaptaciju cijelih kontinenata na ekstremne vremenske uslove. To znači da se resursi koji bi mogli ublažiti globalne klimatske šokove troše u vremenskom okviru od svega nekoliko sedmica.

Posebno zanimljivo je i poređenje sa globalnim finansijskim sistemom. Ukupna tržišna kapitalizacija najvećih tehnoloških kompanija, iako djeluje ogromno, često je manja od godišnje vojne potrošnje SAD i saveznika zajedno. To pokazuje da čak i najmoćniji privatni ekonomski entiteti ne dostižu razmjere državne militarizacije.

Ako ovaj trend bude nastavljen, globalni poredak će sve više biti definisan sposobnošću za vođenje sukoba, a sve manje da oni budu izbjegnuti. Upravo u tome leži suštinski paradoks našeg vremena – čovječanstvo nikada nije bilo bogatije i tehnološki naprednije, a istovremeno nikada više resursa nije usmjeravalo ka scenarijima najgoreg ishoda.

Stara je narodna poslovica – “Ko se mača lati, od mača i strada”. U kontekstu današnjeg svijeta, to znači da pretjerano oslanjanje na silu, kao primarni instrument bezbjednosti, neminovno nosi rizik da ta ista sila postane uzrok novih kriza, umjesto njihovog rješenja.

ZANIMLjIVOSTI

Privatne vojne kompanije postale su jedan od najbrže rastućih segmenata bezbjednosne industrije. Njihova godišnja zarada se procjenjuje na preko 250 milijardi dolara, što je više od ukupnih vojnih budžeta većine država u Evropi zajedno. To ukazuje na postepenu “privatizaciju” ratovanja, gdje države sve češće angažuju nedržavne aktere u zonama sukoba. Još jedan zanimljiv podatak – prema podacima SIPRI instituta više od 60 odsto globalnog izvoza oružja dolazi iz samo pet država: SAD, Rusije, Francuske, Kine i Njemačke. Ova koncentracija pokazuje da je vojna industrija jedan od najzatvorenijih i najkoncentrisanijih globalnih tržišnih sektora. Posebno je indikativno i da se, uprkos tehnološkom napretku, broj aktivnih vojnih sukoba u svijetu nalazi na najvišem nivou od kraja Hladnog rata. To znači da rast potrošnje ne prati pad konflikata, već naprotiv – njihovu fragmentaciju i širenje.